تشخیص آرایه‌های ادبی در شعر

راهنمایی کوتاه: برای پاسخ به این سوال، باید هر بیت را جداگانه بررسی کنیم و آرایه‌های تشبیه، تشخیص و تضاد را در آن پیدا کنیم.

گام‌به‌گام:

• ۱) ابتدا معنی هر آرایه را به یاد بیاوریم:
  • تشبیه: مانند کردن چیزی به چیز دیگر (با ادات تشبیه مانند «چو»، «مانند» یا بدون آن)
  • تشخیص (شخصیت‌پردازی): دادن ویژگی‌های انسانی به غیرانسان (گیاه، حیوان، اشیا)
  • تضاد: آوردن دو کلمه با معنی متضاد در کنار هم
• ۲) بیت اول را بررسی کنیم:
  «سعدیا، راست روان گوی سعادت بردند / راستی کن که به منزل نرسد کج رفتار»
  • تشبیه: ندارد.
  • تشخیص: ندارد («راست روان» و «کج رفتار» صفت برای انسان است).
  • تضاد: «راست» در مقابل «کج» (تضاد).
  → پس فقط تضاد دارد.
• ۳) بیت دوم را بررسی کنیم:
  «با مدادی که تفاوت نکند لیل و نهار / خوش بود دامن صحرا و تماشای بهار»
  • تشبیه: ندارد.
  • تشخیص: ندارد.
  • تضاد: «لیل» (شب) در مقابل «نهار» (روز) — تضاد.
  → فقط تضاد دارد.
• ۴) بیت سوم را بررسی کنیم:
  «خبرت هست که مرغان سحر می‌گویند / آخر ای خفته سر از خواب جهالت بردار»
  • تشبیه: ندارد.
  • تشخیص: «مرغان می‌گویند» — گفتن کار انسان است، به مرغ نسبت داده شده (تشخیص).
  • تضاد: «خفته» در مقابل «بیدار» (تضاد ضمنی).
  → تشخیص و تضاد دارد، اما تشبیه ندارد.
• ۵) بیت چهارم را بررسی کنیم:
  «تا کی آخر چو بنفشه سر غفلت در پیش / حیف باشد که تو در خوابی و نرگس بیدار»
  • تشبیه: «چو بنفشه» — شاعر انسان را به بنفشه تشبیه کرده است.
  • تشخیص: «بنفشه سر غفلت در پیش» — غفلت و خوابیدن ویژگی انسانی است که به بنفشه نسبت داده شده. همچنین «نرگس بیدار» — بیداری ویژگی انسانی به نرگس داده شده.
  • تضاد: «خواب» در مقابل «بیدار» — تضاد آشکار.
  → هر سه آرایه (تشبیه، تشخیص، تضاد) در این بیت وجود دارد.

پاسخ نهایی: گزینه ۴ صحیح است، زیرا در بیت «تا کی آخر چو بنفشه سر غفلت در پیش / حیف باشد که تو در خوابی و نرگس بیدار» هر سه آرایه تشبیه («چو بنفشه»)، تشخیص («بنفشه سر غفلت در پیش» و «نرگس بیدار») و تضاد («خواب» در مقابل «بیدار») دیده می‌شود.

مثال مشابه: در بیت «چو سرو ایستاده‌ای و چو ماه می‌خندی» — «چو سرو» و «چو ماه» تشبیه هستند. اگر بگوییم «سرو ایستاده» تشخیص است (ایستادن کار انسان). اگر اضافه کنیم «شب تاریک و روز روشن» تضاد داریم.

اگر می‌خواهی بیشتر یاد بگیری: سعی کن برای هر آرایه چند مثال دیگر از حافظ یا سعدی پیدا کنی. می‌توانی یک بیت انتخاب کنی و خودت آرایه‌های آن را تحلیل کنی.