آرایه‌ی ایهام در بیت شعر

سلام! خیلی خوبه که به آرایه‌های ادبی علاقه داری. بیا با هم این بیت زیبا را بررسی کنیم.

راهنمایی کوتاه: ایهام یعنی یک کلمه دو معنی داشته باشد و هر دو معنی در بیت مناسب باشند.

گام‌به‌گام:

• ۱) اول بیت را با دقت بخوانیم: «گفتم که بوی زلفت گمراه عالمم کرد / گفتا اگر بدانی هم اوت رهبر آید».
• ۲) به کلمه‌ی «اوت» دقت کن. این کلمه کلید ایهام است.
• ۳) «اوت» دو معنی اصلی دارد:
  الف) «او» (ضمیر سوم شخص مفرد)
  ب) «آه» (ناله و حرفی که از دل برمی‌آید)
• ۴) حالا هر دو معنی را در بیت جایگزین کن:
  - اگر «اوت» به معنی «او» باشد: یعنی اگر بدانی، همان «او» (معشوق) راهنما و رهبر می‌شود.
  - اگر «اوت» به معنی «آه» باشد: یعنی اگر بدانی، همین آه و ناله‌ات راهنما می‌شود (یعنی از راه ناله کردن به مقصود می‌رسی).
• ۵) هر دو معنی در مفهوم عاشقانه‌ی بیت معنادار و زیبا هستند. پس این یک ایهام هنرمندانه است.

پاسخ نهایی: آرایه‌ی ایهام در این بیت روی کلمه‌ی «اوت» است که هم به معنی «او» و هم به معنی «آه» به کار رفته است.

مثال مشابه: در بیت «شیر خدا رستم دستانم آرزوست» کلمه‌ی «شیر» ایهام دارد: هم به حیوان درنده اشاره می‌کند و هم به لقب حضرت علی(ع).

اگر می‌خواهی بیشتر یاد بگیری: سعی کن در شعرهای دیگر حافظ یا سعدی به دنبال کلمه‌هایی بگردی که ممکن است دو معنی داشته باشند. این کار مثل یک بازی ادبی جذاب است!