راهنمایی کوتاه: این چهار اصطلاح را با دو سؤال تشخیص بده: تعریف با «ذاتی» است یا «عرضی»؟ جنسش «نزدیک» است یا «دور»؟
گامبهگام:
- ۱) «تعریف» یعنی شناساندن یک چیز با ویژگیهایی که آن را از بقیه جدا میکند.
- ۲) «جنس» مفهوم کلیتر است که آن چیز زیر آن قرار میگیرد. «فصل» ویژگی ذاتی است که آن را از همجنسهایش جدا میکند.
- ۳) «جنس قریب» نزدیکترین جنس است؛ «جنس بعید» جنس دورتر. مثلاً برای انسان: حیوان جنس قریب است و جسم جنس بعید.
- ۴) «عرض خاص» ویژگی غیرذاتی است که مخصوص همان نوع است؛ مثل «خندانبودن» برای انسان.
- ۵) اگر تعریف با جنس و فصل (ذاتیات) باشد، «حد» است. اگر با جنس و عرض خاص (عرضیات) باشد، «رسم» است.
- ۶) اگر جنس قریب بیاید «تام» است؛ اگر جنس بعید بیاید «ناقص» است. پس چهار ترکیب داریم.
پاسخ نهایی:
- حد تام: جنس قریب + فصل قریب. مثال: «انسان حیوان ناطق است.»
- حد ناقص: جنس بعید + فصل قریب. مثال: «انسان جسم ناطق است.»
- رسم تام: جنس قریب + عرض خاص. مثال: «انسان حیوان ضاحک است.»
- رسم ناقص: جنس بعید + عرض خاص. مثال: «انسان جسم ضاحک است.»
مثال مشابه: اگر در تعریف انسان به جای «حیوان» بگویی «جسم»، از حد تام به حد ناقص میروی؛ اگر به جای «ناطق» بگویی «ضاحک»، از حد به رسم میروی.
اگر میخواهی بیشتر یاد بگیری: برای هر تعریف، اول ببین با ذاتی تعریف شده یا عرضی؛ بعد ببین جنس نزدیک است یا دور. «ناقص» یعنی کاملتر و دقیقتر نیست، نه اینکه تعریف دروغ است.