تحلیل تعریف «باسواد» در منطق

راهنمایی کوتاه: این سؤال درباره‌ی ارزیابی یک تعریف از نظر منطقی است.

گام‌به‌گام:

• گام ۱: ابتدا جمله‌ی داده شده را دقیق بخوانیم: «باسواد = کسی که تحصیلات دانشگاهی دارد».
• گام ۲: در منطق، یک تعریف خوب باید دو شرط اصلی داشته باشد: جامعیت (همه‌ی مصداق‌های مفهوم را دربرگیرد) و مانعیت (هیچ مصداق بی‌ربطی را شامل نشود).
• گام ۳: مفهوم «باسواد» را در دنیای واقعی بررسی کنیم. آیا هر کسی که تحصیلات دانشگاهی دارد، حتماً باسواد است؟ معمولاً بله (اگر سواد به معنای توانایی خواندن و نوشتن باشد). پس شرط جامعیت برای این گروه برقرار است.
• گام ۴: حالا برعکس: آیا هر فرد باسواد حتماً تحصیلات دانشگاهی دارد؟ خیر. افراد زیادی هستند که می‌توانند بخوانند و بنویسند (باسواد هستند) اما دانشگاه نرفته‌اند. بنابراین، شرط مانعیت برقرار نیست.
• گام ۵: چون شرط مانعیت نقض شده، این تعریف ناقص است. در اصطلاح منطق، به آن «تعریف به لازمِ خاص» می‌گویند. یعنی یک ویژگی خاص (تحصیلات دانشگاهی) را که فقط در برخی از باسوادان وجود دارد، به عنوان تعریف کل مفهوم گرفته‌ایم.

پاسخ نهایی: این تعریف صحیح نیست. زیرا شرط مانعیت را ندارد و همه‌ی باسوادان را در بر نمی‌گیرد. این یک «تعریف به لازمِ خاص» محسوب می‌شود.

مثال مشابه: اگر بگوییم «پزشک = کسی که عینک می‌زند». این تعریف نیز نادرست است، زیرا اگرچه برخی پزشکان عینک می‌زنند، اما همه‌ی پزشکان عینکی نیستند و همه‌ی عینکی‌ها هم پزشک نیستند.

اگر می‌خواهی بیشتر یاد بگیری: می‌توانی درباره‌ی انواع تعریف در منطق (مانند تعریف به جنس و فصل، تعریف به مثال، تعریف به لازم خاص و عام) بیشتر مطالعه کنی. همچنین می‌توانی تعاریف دیگری برای «باسواد» پیشنهاد دهی که هم جامع باشد و هم مانع (مثلاً: «کسی که توانایی خواندن، نوشتن و درک مطلب پایه را دارد»).