راهنمایی کوتاه: برای نقد یک استدلال تمثیلی میتوان به دو روش اصلی عمل کرد: یکی نشان دادن تفاوتهای مهم میان دو چیز و دیگری ارائهی یک تمثیل مخالف که نتیجهی دیگری دارد.
گامبهگام:
- گام ۱: ابتدا استدلال تمثیلی را مشخص کن؛ مثلاً «اگر فلان دارو روی موش اثر کرد، روی انسان هم اثر میکند».
- گام ۲: برای نقد این استدلال، میتوانی تفاوتهای کلیدی بین موش و انسان را برشماری (مثلاً تفاوت در متابولیسم داروها). این روش «نقد با نشاندادن تفاوتهای اساسی» نام دارد.
- گام ۳: روش دیگر این است که یک تمثیل مشابه بیاوری که در آن نتیجهای برعکس بگیریم. مثلاً بگویی «اگر کتابهای داستانی را در کتابخانهی مدرسه بگذاریم سرعت مطالعه بالا میرود، پس اگر کتابهای علمی را هم بگذاریم حتماً همین اتفاق میافتد» – ولی ممکن است کتابهای علمی کمتر خوانده شوند. در این مورد میتوانی با «ارائهی تمثیل مخالف» استدلال را نقد کنی.
- گام ۴: در هر دو روش باید دقت کنی که نکتهات مرتبط و منطقی باشد و فقط به یک شباهت ظاهری استناد نکنی.
پاسخ نهایی: دو شیوهی رایج برای نقد استدلال تمثیلی عبارتاند از: ۱) نقد با برجستهکردن تفاوتهای اساسی میان دو مورد، ۲) نقد با ارائهی تمثیل مخالف (یا نشاندادن عدم تعمیمپذیری تمثیل).
مثال مشابه: فرض کن یک نفر بگوید «از آنجا که خوردن پرتقال ویتامین C دارد و برای سلامتی خوب است، پس خوردن لیمو هم که شبیه آن است حتماً خوب است». برای نقد این استدلال میتوانی بگویی لیمو ترشتر است و ممکن است برای معدهی ضعیف ضرر داشته باشد (تفاوت اساسی). یا میتوانی تمثیل مخالف بیاوری: «اگر هر میوهای شبیه هم باشد، پس هندوانه و خربزه هم یکساناند، درحالیکه خواص متفاوتی دارند».
اگر میخواهی بیشتر یاد بگیری: میتوانی در کتاب منطق پایه دهم فصل «استدلال تمثیلی» را کامل بخوانی. همچنین میتوانی با دوستانت تمرین کنی که هر روز یک تمثیل بیاورید و آن را با این دو روش نقد کنید.
