راهنمایی کوتاه: برای تشخیص این روابط، باید به معنای دو کلمه و دامنهی شمول آنها توجه کنی.
گامبهگام:
- ۱) ابتدا معنای دقیق هر دو کلمه را مشخص کن. مثلاً «درخت» و «سیب».
- ۲) ببین آیا این دو کلمه در یک دستهبندی کلیتر قرار میگیرند؟ مثلاً هر دو «موجود زنده» هستند؟
- ۳) رابطهی «تباین»: دو کلمه کاملاً جدا و معمولاً متضاد معنایی هستند و هیچ اشتراکی در مصداق ندارند. مثل «سیاه» و «سفید».
- ۴) رابطهی «عموم و خصوص مطلق»: وقتی همهی مصداقهای یک کلمه (خصوص)، جزئی از مصداقهای کلمه دیگر (عموم) باشد. مثل «سیب» (خصوص) و «میوه» (عموم). هر سیبی یک میوه است، اما هر میوهای سیب نیست.
- ۵) برای تشخیص: اگر کلمه A کاملاً داخل کلمه B جای میگیرد و همهی Aها B هستند، رابطه عموم و خصوص مطلق است (A خصوص، B عموم). اگر دو کلمه هیچ نقطهی مشترکی در مصداق ندارند و معمولاً در یک طیف مقابل هم هستند، تباین است.
- ۶) یک آزمون ساده: بپرس «آیا همهی مصداقهای کلمه اول، از مصداقهای کلمه دوم هستند؟» اگر آری، عموم و خصوص مطلق است. اگر نه و کاملاً جدا هستند، احتمالاً تباین است.
پاسخ نهایی: برای فهمیدن رابطه، معنای دو کلمه و حوزهی شمول آنها را بررسی کن. اگر یکی کاملاً زیرمجموعهی دیگری بود، عموم و خصوص مطلق است. اگر دو کلمه کاملاً مجزا و معمولاً در تقابل بودند، تباین است.
مثال مشابه: رابطه «گل سرخ» و «گل»: عموم و خصوص مطلق (هر گل سرخی، یک گل است). رابطه «روز» و «شب»: تباین (هیچ زمانی همزمان روز و شب نیست).
اگر میخواهی بیشتر یاد بگیری: میتوانی دربارهی رابطههای دیگر منطقی مثل «عموم و خصوص من وجه» یا «تساوی» نیز مطالعه کنی. کتابهای منطق پایهی دهم یا منابع آنلاین معتبر میتوانند کمک کنند.
