فراوانی ترکیبات نو

از میان رفتن لغات مهجور فارسی نسبت به سبک خراسانی

ورود لغات زبان ترکی و مغولی

سادگی و روانی متون

چرخ گرد از هستی من گر برآرد گو برآر / دور بادا دور از دامان نامم گرد رنگ

هر کسی از ظن خود شد یار من / وز درون من نجست اسرار من

گفتم گره نگشوده‌‌ام زان طرّه تا من بوده‌ام / گفتا منش فرموده‌ام تا با تو طراری کند

روزگار است این که گه عزّت دهد گه خوار دارد / چرخ بازیگر از این بازیچه‌ها بسیار دارد

گرایش شاهان غزنوی در جلب عالمان و ادیبان به دربار و لشکرکشی‌ها و فتوحات سلجوقیان از عوامل مهم پیشرفت و گسترش زبان و ادبیات فارسی در قرن سوم تا میانه قرن پنجم است.

هندوان در پی لشکرکشی‌های محمود غزنوی به هندوستان و آسیای صغیر، به اجبار زبان فارسی را به عنوان زبان رسمی و سیاسی و نظامی پذیرفتند اما زبان خودشان را زبانی مقدس می‌دانستند.

در قرون سوم تا پنجم عمدتاً در مدارس تحصیل علوم دینی و ادبی میسر بود به همین سبب شاعران و ادیبان، بیش از هر چیز با زبان و ادبیات عربی آشنا می‌شدند.

بدبینی شاعران نسبت به شاهان و فرمانروایان، شکایت از روزگار، شکایت از حکمت و دانش و اندیشه‌های دینی و طرح نابسامانی‌های اجتماعی از مضامین برجسته شعر در نیمه دوم قرن ششم و اوایل قرن هفتم است.

ای آفتاب جان و دل ای آفتاب از تو خجل          آخر ببین کاین آب و گل چون بست گرد جان ما

شد خارها گلزارها از عشق رویت بارها              تا صد هزار اقرارها افکند در ایمان ما

گوهر کنی خرمهره را زهره بدری زهره را           سلطان کنی بی‌بهره را شاباش ای سلطان ما

ای چشم جان را توتیا آخر کجا رفتی بیا            تا آب رحمت بر زند از صحن آتشدان ما