تقطیع بیت با حذف همزه

راهنمایی کوتاه: در تقطیع ابیاتی که همزهٔ ابتدای کلمه حذف می‌شود، آن همزه را در نظر نمی‌گیریم و دو هجای به‌هم‌پیوسته را یک هجای بلند می‌شماریم.

گام‌به‌گام:

• ۱) شعر را بدون تغییر بنویسید و کلماتی که با همزه آغاز شده‌اند (مثل «الا») مشخص کنید.
• ۲) ببینید آیا قبل از آن کلمه، یک مصوت (حرکت) وجود دارد؟ مثلاً در «یا الا» بعد از «یا» که مصوت بلند «آ» دارد، همزهٔ «الا» می‌افتد.
• ۳) پس از حذف همزه، دو مصوت به هم می‌رسند و یک مصوت بلند می‌سازند. مثلاً «یا + الا» می‌شود «یالا» (دو هجای بلند: یا و لا).
• ۴) در تقطیع، به‌جای دو هجای کوتاه یا یک هجای کوتاه+بلند، یک هجای بلند می‌نویسیم. علامت هجای بلند در عروض معمولاً یک خط تیره (—) یا در قالب‌های خاص مثل «فعولن» حرف «فعو» است.
• ۵) در وزن‌شناسی، این تغییر باعث می‌شود که یک «سبب خفیف» به «سبب ثقیل» تبدیل شود یا یک هجا حذف شود (بسته به وزن). برای بیت «الا یا ایها ساقی ادرکسا وناولها» پس از حذف همزه، تقطیع به‌صورت زیر است:
  یا لا یا ای هاسا قی اد رَکْسا و نا وَلْها
  که در آن «یا» و «لا» هر دو هجای بلندند و وزن «مُتَقارِب» (فعولن فعولن فعولن فعولن) را می‌سازند.

پاسخ نهایی: در حذف همزه، همزه را در نظر نمی‌گیریم و دو هجای پشت سر هم (مصوت قبلی + الف همزه‌دار) را یک هجای بلند حساب می‌کنیم. علامت این هجای بلند در تقطیع مانند دیگر هجاهای بلند است (مثلاً خط تیره یا حرف‌های مربوط در وزن).

مثال مشابه: بیت «بیا ای دل به کوی یار بنشین / مگر از لطف او یابی نشان‌ای» در مصرع اول «بیا ای» اگر همزهٔ «ای» حذف شود می‌شود «بیای» که یک هجای بلند (بیا) و یک هجای بلند (ی) است. البته در اینجا معمولاً همزه را حذف نمی‌کنند ولی نمونه‌ای از امکان حذف است.

اگر می‌خواهی بیشتر یاد بگیری: به کتاب علوم و فنون ادبی (۱) پایۀ دهم، مبحث «علل و زحافات عروضی» مراجعه کن. در آنجا موارد حذف همزه (اسقاط همزه) توضیح داده شده است.