راهنمایی کوتاه: سامانیان با استفاده از ضعف خلافت عباسی و تقویت پایگاه محلی خود، به تدریج استقلال یافتند.
گامبهگام:
- ۱) پس از روی کار آمدن عباسیان، آنها برای اداره مناطق دورافتاده مانند خراسان و ماوراءالنهر، به حکام محلی مانند سامانیان اعتماد کردند.
- ۲) سامانیان ابتدا به عنوان «والی» یا نماینده خلیفه در منطقه حکومت میکردند و خراج به بغداد میفرستادند.
- ۳) با ضعف تدریجی خلافت عباسی (به دلیل شورشها، مشکلات مالی و قدرتیابی ترکان در دربار)، کنترل بغداد بر مناطق دور کاهش یافت.
- ۴) سامانیان با تکیه بر حمایت لشکریان محلی، دیوانسالاری کارآمد و درآمدهای منطقه، قدرت خود را تثبیت کردند.
- ۵) آنها در عمل تمام اختیارات حکومتی را در دست گرفتند (ضرب سکه، انتصاب فرماندهان، اداره قضایی)، اما برای حفظ وجهه قانونی، نام خلیفه را در خطبه و سکه حفظ کردند.
- ۶) این وضعیت به تدریج به یک حکومت نیمهمستقل و سپس عملاً مستقل تبدیل شد، هرچند در ظاهر وفاداری به خلافت عباسی را نشان میدادند.
پاسخ نهایی: سامانیان در آغاز کارگزاران خلیفه عباسی در شرق ایران بودند. با ضعف مرکز خلافت در بغداد و همزمان با تقویت پایگاه نظامی، اقتصادی و اداری خود در خراسان و ماوراءالنهر، به تدریج استقلال عمل یافتند. آنها در امور داخلی کاملاً مستقل شدند، اما برای مشروعیت بخشیدن به حکومت خود، به صورت نمادین نام خلیفه را در خطبه و سکه حفظ کردند. این مدل «حکومت مستقل در پوشش اطاعت از خلافت» نمونهای رایج در تاریخ ایران پس از اسلام است.
مثال مشابه: در همان دوره، آل بویه در غرب و مرکز ایران نیز به روش مشابهی (با قدرت نظامی و حفظ ظاهر اطاعت از خلیفه) عملاً مستقل از بغداد حکومت میکردند.
اگر میخواهی بیشتر یاد بگیری: درباره نقش سامانیان در احیای زبان فارسی و فرهنگ ایرانی در برابر نفوذ عربی تحقیق کن. همچنین مقایسه کن که صفاریان (همعصر سامانیان) چه رویکرد متفاوتی نسبت به خلافت عباسی داشتند.
