خلاصه درس ۱۰ تاریخ دهم انسانی

خلاصه درس ۱۰: اشکانیان و ساسانیان

در این درس به بررسی دو دورهٔ مهم تاریخ ایران در دوران باستان می‌پردازیم: دورهٔ اشکانی (۲۲۲–۲۴۸ ق.م) و دورهٔ ساسانی (۲۲۴–۶۵۱ ق.م). هر دو دوره تأثیر عمیقی بر ساختار سیاسی، فرهنگی و اقتصادی ایران داشته‌اند.

• پیدایش سلسلهٔ اشکانی: پس از سقوط سلوکیان، آرتاکسیرس (آرتاکسیرس اول) به عنوان بنیان‌گذار سلسلهٔ اشکانی شناخته می‌شود.
• ساختار حکومتی: اشکانیان نظام فئودالی داشتند؛ شاه به‌عنوان «شاهنشاه» در کنار شاهزادگان محلی (شاهان ایالت‌ها) قدرت را تقسیم می‌کردند.
• روابط خارجی: اشکانیان در طول تاریخ خود با روم، یونان و چین تجارت و جنگ داشتند؛ مسیرهای تجاری «راه ابریشم» تحت کنترل آنان بود.
• دین و مذهب: در این دوره به‌ویژه زرتشت و آیین‌های محلی رواج داشت؛ اما به‌طور کلی آزادی دینی نسبتاً بالایی وجود داشت.
• فرهنگ و هنر: هنر اشکانی ترکیبی از سبک‌های یونانی، ایرانی و بابل بود؛ سنگ‌نگاره‌ها، سکه‌ها و معماری (قصرهای سنگی) از نمونه‌های بارز است.
• ضعف‌های داخلی: تقسیم قدرت بین شاهزادگان، فساد اداری و فشارهای مداوم خارجی باعث تضعیف تدریجی اشکانیان شد.
• ظهور ساسانیان: آرشادر (اردشیر) در سال ۲۲۴ ق.م با شکست آخرین شاه اشکانی، سلسلهٔ ساسانی را بنیان نهاد.
• سیستم مرکزی ساسانی: ساسانیان دولت متمرکزتری ایجاد کردند؛ شاه به‌عنوان «شاهنشاه» مطلق، استان‌ها (واحدهای اداری) را مستقیم تحت نظارت داشت.
• تقویت زرتشت: زرتشت به دین رسمی تبدیل شد؛ آیین‌های زرتشتی در زندگی روزمره، قانون‌گذاری و هنر جایگاه ویژه‌ای یافت.
• دولت‌داری و نظام مالی: مالیات‌های منظم، توسعهٔ کشاورزی و صنایع (مانند تولید پارچه و فلزات) اقتصاد ساسانی را رونق داد.
• ارتباط با روم/بیزانس: جنگ‌های طولانی با روم (و بعدها بیزانس) باعث پیشرفت نظامی ساسانیان شد؛ اما هزینهٔ انسانی و مالی بالایی نیز داشت.
• میراث ساسانی: معماری (کاخ‌ها، پل‌ها)، هنر (نقاشی دیواری، سکه‌سازی) و نظام اداری ساسانیان تا قرن‌های بعدی در خاورمیانه تأثیرگذار بود.

جمع‌بندی

دورهٔ اشکانیان با ساختار فئودالی و تجارت گستردهٔ راه ابریشم شناخته می‌شود، در حالی که ساسانیان با تمرکز دولت، تقویت زرتشت و پیشرفت‌های فرهنگی‑اقتصادی، پایهٔ بسیاری از ویژگی‌های هویت ایرانی را شکل دادند.