راهنمایی کوتاه: نه؛ انقباض ماهیچه اسکلتی فقط در بخشی از سیاهرگها به حرکت خون کمک میکند، نه در همهٔ آنها.
گامبهگام:
- ۱) فشار خون در سیاهرگها کم است، پس خون برای رسیدن به قلب به کمکهای اضافی نیاز دارد.
- ۲) یکی از این کمکها «تلمبهٔ ماهیچهای اسکلتی» است: وقتی ماهیچههای اندام (مثلاً ساق پا) منقبض میشوند، سیاهرگهای عمقی را میفشارند و خون را به سمت قلب میرانند.
- ۳) این کمک تنها در سیاهرگهایی کار میکند که میان ماهیچهٔ اسکلتی قرار دارند و دریچه دارند تا خون برنگردد؛ بیشتر سیاهرگهای عمقی دست و پا اینگونهاند.
- ۴) اما سیاهرگهای زیادی این شرایط را ندارند: سیاهرگهای سر و گردن (خون با نیروی گرانش پایین میآید)، سیاهرگهای داخل قفسهٔ سینه و شکم، سیاهرگ باب کبدی، سیاهرگهای مغز و سینوسهای وریدی، و سیاهرگهای سطحی زیر پوست که در میان ماهیچه نیستند.
- ۵) در این بخشها عاملهای دیگری به بازگشت خون کمک میکنند: تلمبهٔ تنفسی (تغییر فشار قفسهٔ سینه هنگام دم)، فشار منفی حفرهٔ سینه، دریچهها و نیروی گرانش.
- ۶) پس نتیجه میگیریم انقباض ماهیچهٔ اسکلتی یک مکانیسم عمومی برای همهٔ سیاهرگها نیست، بلکه فقط برای گروهی از آنها نقش دارد.
پاسخ نهایی: نه. انقباض ماهیچهٔ اسکلتی جریان خون را در همهٔ سیاهرگها تسهیل نمیکند؛ این اثر عمدتاً در سیاهرگهای عمقی اندامها (بهویژه پاها) دیده میشود که میان ماهیچه قرار گرفتهاند و دریچه دارند. در سیاهرگهای سر و گردن، مغز، و اندامهای داخلی، عاملهایی مثل گرانش، حرکات تنفسی و تغییر فشار قفسهٔ سینه این وظیفه را انجام میدهند.
مثال مشابه: وقتی راه میروی یا پله بالا میروی، ماهیچههای ساق پا یکییکی منقبض میشوند و خون را در سیاهرگهای عمقی به بالا میرانند؛ اما اگر سرت را پایین بیاوری، خون سیاهرگهای سر با نیروی گرانش جریان مییابد و ماهیچهٔ اسکلتی هیچ نقشی در آن ندارد.
- در سیاهرگ عمقی ساق پا، کدام عامل به بازگشت خون کمک میکند؟
- الف) نیروی گرانش
- ب) انقباض ماهیچهٔ اسکلتی همراه با دریچهها
- ج) انقباض ماهیچهٔ صاف دیوارهٔ سیاهرگ
- د) فشار خون سرخرگی
اگر میخواهی بیشتر یاد بگیری: دربارهٔ «تلمبهٔ تنفسی»، نقش دریچههای لانهکبوتری در سیاهرگها و علت ایجاد واریس در پاها جستوجو و مطالعه کن.
