راهنمایی کوتاه: حسن تعلیل یعنی شاعر برای پدیدهای عادی، علتی شاعرانه و زیبا بیاورد که در واقعیت درست نیست.
گامبهگام:
- تعریف حسن تعلیل: در این آرایه ادبی، شاعر برای چیزی که معمولاً دلیل علمی یا منطقی دارد، دلیلی خیالی و ادبی میآورد تا تأثیر شعر را بیشتر کند.
- متن بیت: «اگر نه آتش سوزنده دست آموز میگردد / چرا دست کسی از ساغر صهبا نمیسوزد؟» شاعر میگوید اگر آتش سوزنده نبود (و نمیسوزاند)، پس چرا دست از جام شراب (صهبا) نمیسوزد؟ یعنی شراب مثل آتش است اما دست را نمیسوزاند.
- بررسی حسن تعلیل: در واقعیت، شراب نمیسوزاند، اما شاعر میخواهد نشان دهد شراب هم مثل آتش سوزندگی دارد. او برای این که چرا دست از شراب نمیسوزد، دلیل شاعرانه میآورد: چون آتش (شراب) دستآموز شده است. یعنی به دست عادت کرده و نمیسوزاند. این یک دلیل خیالی است، پس حسن تعلیل دارد.
- نتیجه: بله، این بیت دارای حسن تعلیل است.
پاسخ نهایی: بله، در این بیت حسن تعلیل وجود دارد. شاعر دلیل سوزش نداشتن دست از شراب را «دستآموز شدن آتش» میداند که دلیلی زیبا و غیرواقعی است.
مثال مشابه: بیت «گر چه باران ز ابر میبارد / ز اشک چشم ماست این باران» – در این جا شاعر باران را نتیجه اشک خود معرفی میکند که حسن تعلیل است.
اگر میخواهی بیشتر یاد بگیری: به کتاب علوم و فنون ادبی ۲ بخش آرایههای ادبی مراجعه کن یا چند بیت دیگر با حسن تعلیل جستوجو کن.
