راهنمایی کوتاه: برای نقد یک گزارش تاریخی، مهم‌ترین کار مقایسهٔ آن با منابع معتبر دیگر و سنجیدن آن با عقل است.
گام‌به‌گام:
- ۱) ببین نویسندهٔ گزارش چه کسی است و چقدر به زمان و مکان رویداد نزدیک بوده (نزدیکی زمانی و مکانی).
- ۲) انگیزه و بی‌طرفی او را بررسی کن؛ آیا سود یا تعصبی دارد که او را به تحریف وادار کند؟
- ۳) گزارش را با منابع مستقل دیگر بسنج؛ اگر چند منبع بی‌طرف یک چیز را بگویند، اعتبارش بیشتر می‌شود.
- ۴) محتوای گزارش را با عقل و با دانسته‌های قطعی علمی و تاریخی مقایسه کن.
- ۵) بین منبع دست‌اول (شاهد یا نزدیک به رویداد) و منبع دست‌دوم (نقل از دیگران) تفاوت بگذار.
پاسخ نهایی: مهم‌ترین معیار، «هم‌خوانی گزارش با دیگر منابع معتبر و مستقل» همراه با «مطابقت با عقل» است. تکیهٔ تنها بر شهرت نویسنده یا کهنه بودن نسخه، به‌تنهایی اعتبار نمی‌سازد. چون گزینه‌ها را نفرستادی، اگر در گزینه‌ها موردی مثل «مقایسه با منابع دیگر و سنجش عقلی» بود، همان پاسخ درست است؛ گزینه‌ای که فقط به احساسات، تعداد شنوندگان، یا زیبایی نوشته اشاره کند، معیار درستی نیست.
مثال مشابه: فرض کن دو کتاب دربارهٔ یک جنگ حرف‌های متفاوتی بزنند. کدام معیار مهم‌تر است؟
- الف) کتاب قدیمی‌تر باشد.
- ب) گزارش با منابع مستقل دیگر و با عقل هم‌خوان باشد.
- ج) نویسنده‌اش نامدارتر باشد.
اگر می‌خواهی بیشتر یاد بگیری: یک رویداد از کتاب تاریخ خود را انتخاب کن و بنویس هر منبع از چه کسی و از چه زمانی آن را نقل کرده؛ این تمرین کوچک، نقد منبع را برایت ساده می‌کند.
