راهنمایی کوتاه: رواناب آبی است که روی سطح زمین جاری میشود و عوامل مختلفی بر مقدار و سرعت آن تأثیر میگذارند.
گامبهگام:
- بارش: مهمترین عامل است. شدت بارش (مثلاً باران تند)، مدت زمان بارش و نوع بارش (برف یا باران) همه بر رواناب تأثیر دارند. باران شدیدتر، رواناب بیشتری تولید میکند.
- ویژگیهای حوضه آبریز: این ویژگیها شامل شکل، اندازه و شیب زمین است. حوضههای بزرگتر با شیب تندتر، رواناب سریعتر و بیشتری دارند.
- نوع خاک و پوشش زمین: خاکهای رسی و فشرده، آب را به خوبی جذب نمیکنند و رواناب زیاد میشود. برعکس، خاکهای شنی و زمینهای دارای پوشش گیاهی (مانند جنگل یا چمنزار) آب را بهتر جذب کرده و رواناب را کاهش میدهند.
- رطوبت اولیه خاک: اگر خاک از قبل مرطوب یا اشباع باشد (مثلاً پس از یک باران قبلی)، ظرفیت جذب آن کم است و تقریباً تمام باران جدید به رواناب تبدیل میشود.
- فعالیتهای انسانی: شهرسازی، جادهسازی و از بین بردن پوشش گیاهی طبیعی، سطح نفوذناپذیر را افزایش میدهد و باعث افزایش چشمگیر رواناب و سیلاب میشود.
- دمای هوا: در مناطق سردسیر، اگر زمین یخزده باشد، آب نمیتواند به خاک نفوذ کند و تمام بارش به رواناب سطحی تبدیل میشود.
پاسخ نهایی: عوامل اصلی مؤثر بر رواناب عبارتند از: ویژگیهای بارش (شدت، مدت، نوع)، ویژگیهای فیزیکی حوضه آبریز (شیب، اندازه)، نوع خاک و پوشش سطح زمین، رطوبت اولیه خاک، فعالیتهای انسانی و دمای هوا. این عوامل با هم تعامل دارند و مقدار آبی که در رودخانهها جاری میشود را تعیین میکنند.
مثال مشابه: دو تپه را در نظر بگیرید که باران یکسانی روی آنها میبارد. تپه اول شیب تند دارد و خاک آن رسی و فشرده است. تپه دوم شیب ملایم دارد و پوشیده از چمن و درخت است. رواناب در تپه اول بسیار بیشتر و سریعتر خواهد بود و ممکن است باعث فرسایش خاک یا سیلاب شود، در حالی که در تپه دوم، بیشتر آب در خاک نفوذ میکند.
اگر میخواهی بیشتر یاد بگیری: میتوانی مفهوم «چرخه آب» (چرخه هیدرولوژی) را مطالعه کنی و ببینی رواناب چه جایگاهی در این چرخه دارد. همچنین میتوانی درباره روشهای کنترل رواناب و مدیریت سیلاب، مانند ایجاد باغهای بارانی یا حوضچههای نگهداشت آب، تحقیق کنی.
یادآوری ایمنی: رواناب زیاد میتواند منجر به سیلابهای ناگهانی و خطرناک شود. همیشه به هشدارهای هواشناسی و سیلاب توجه کن و از تردد در مسیلها و رودخانهها در زمان بارش شدید خودداری کن.
