راهنمایی کوتاه: جمله کوچک‌ترین بخش زبان است که پیام کامل می‌رساند.
گام‌به‌گام:
- ۱) جمله را با دقت بخوان و ببین چه پیامی دارد: خبر می‌دهد، می‌پرسد، دستور می‌دهد یا احساس را نشان می‌دهد.
- ۲) نهاد را پیدا کن؛ یعنی کسی یا چیزی که درباره‌اش حرف می‌زنیم.
- ۳) گزاره را پیدا کن؛ یعنی خبری که درباره نهاد می‌دهیم.
- ۴) از روی لحن و نشانه‌ها (نقطه، علامت سؤال، علامت تعجب) نوع جمله را مشخص کن.
- ۵) ببین جمله ساده است (یک گزاره) یا مرکب (دو جمله که با «و، اما، چون» به هم وصل شده‌اند).
- ۶) خودت یک جمله بساز و با تغییر لحن، نوع آن را عوض کن.
پاسخ نهایی:
در فارسی کلاس ششم، جمله‌ها را از نظر پیام به چهار دسته تقسیم می‌کنیم:
- خبری: خبری را بیان می‌کند و با نقطه تمام می‌شود؛ مانند «هوا امروز آفتابی است.»
- پرسشی: سؤال می‌کند و با علامت سؤال تمام می‌شود؛ مانند «تکالیفت را نوشتی؟»
- امری: دستور یا درخواست می‌دهد؛ مانند «کتابت را باز کن.»
- عاطفی (تعجبی): احساس شادی، تعجب یا غم را نشان می‌دهد؛ مانند «چه هوای دل‌انگیزی!»
هر جمله از دو بخش مهم ساخته می‌شود: نهاد (انجام‌دهنده یا موضوع) و گزاره (خبر درباره نهاد). مثلاً در «علی کتاب خواند.» نهاد «علی» و گزاره «کتاب خواند» است.
همچنین جمله ساده فقط یک گزاره دارد؛ مانند «باران آمد.» اما جمله مرکب دو جمله است که با پیوندهایی مثل «و، اما، چون» به هم می‌چسبند؛ مانند «باران آمد و هوا خنک شد.»
مثال مشابه:
جمله «دانش‌آموزان در کلاس درس می‌خوانند.» را در نظر بگیر: نهاد آن «دانش‌آموزان»، گزاره «در کلاس درس می‌خوانند» و نوع جمله خبری است، چون فقط خبر می‌دهد و با نقطه تمام شده است.
اگر می‌خواهی بیشتر یاد بگیری:
یک صفحه از کتاب فارسی‌ات را باز کن و پنج جمله از آن بنویس؛ کنار هر کدام نوع جمله، نهاد و گزاره آن را مشخص کن. بعد سعی کن هر جمله خبری را به پرسشی و امری تبدیل کنی تا تفاوت لحن‌ها را خوب بفهمی.
