مبتدا و خبر در جمله اسمیه

راهنمایی کوتاه: در جمله‌ی اسمیه، «مبتدا» کسی یا چیزی است که درباره‌اش حرف می‌زنیم و «خبر» اطلاعاتی است که درباره‌ی او می‌دهیم.

گام‌به‌گام:

• ۱) اول ببین جمله با اسم شروع شده یا با فعل. اگر با اسم شروع شده باشد، «جمله اسمیه» است و جای مبتدا و خبر همین‌جاست.
• ۲) مبتدا: اسمی که در آغاز جمله اسمیه می‌آید و در حالت عادی مرفوع است (نشانه‌اش ضمه، یا واو در جمع مذکر سالم، یا الف در مثنی).
• ۳) خبر: بخشی که معنای جمله را کامل می‌کند و درباره‌ی مبتدا خبر می‌دهد؛ آن هم در حالت عادی مرفوع است.
• ۴) انواع خبر: خبر مفرد (یک کلمه مانند «نورٌ»)، خبر جمله (مانند «الطالبُ یَقرَأُ»)، و خبر شبه‌جمله (جار و مجرور یا ظرف، مانند «الکتابُ علی الطاولةِ»).
• ۵) اگر خبر مفرد باشد، در جنس (مذکر/مؤنث) و عدد (مفرد/مثنی/جمع) با مبتدا هماهنگ می‌شود: «المعلمةُ نشیطةٌ».
• ۶) با نواسخ ساختار عوض می‌شود: «إنّ» مبتدا را منصوب می‌کند (اسم إنّ) و «کانَ» اسمش را مرفوع نگه می‌دارد و خبرش را منصوب می‌کند.

پاسخ نهایی: مبتدا اسمی است که در آغاز جمله اسمیه می‌آید و موضوعِ گفتگو است؛ خبر ادامه‌ی جمله است که درباره‌ی مبتدا اطلاع می‌دهد و معنا را کامل می‌کند. هر دو در حالت عادی مرفوع‌اند. مثال: «العِلمُ نورٌ» ← «العلمُ» مبتدا (مرفوع با ضمه) و «نورٌ» خبر (مرفوع با ضمه).

مثال مشابه:

• «محمّدٌ رسولٌ» ← محمّدٌ مبتدا، رسولٌ خبر.
• «فی الصفِّ طالبٌ» ← «فی الصفِّ» خبر مقدم (شبه‌جمله) و «طالبٌ» مبتدا مؤخر.
• «الطالبةُ تَکتُبُ الدرسَ» ← «الطالبةُ» مبتدا و «تَکتُبُ الدرسَ» جمله‌ی فعلیه که در محل رفع، خبر است.

اگر می‌خواهی بیشتر یاد بگیری: یک راه ساده این است که بپرسی «چه چیزی؟ / چه کسی؟» (جوابش مبتداست) و بعد بپرسی «چیست؟ / چطور است؟» (جوابش خبر است). حالا خودت امتحان کن: در جمله‌ی «الجوُّ جمیلٌ» کدام گزینه درست است؟

• الف) الجوُّ خبر است.
• ب) الجوُّ مبتدا و جمیلٌ خبر است.
• ج) جمیلٌ مبتدا است.