راهنمایی کوتاه: برای تقطیع این بیت، ابتدا مصراعها را جدا کرده و با توجه به هجاهای بلند و کوتاه، وزن آن را پیدا میکنیم.
گامبهگام:
۱) مصراع اول را مینویسیم: «خیز تا خاطر بدان ترک سمرقندی دهیم»
۲) با توجه به قواعد عروضی، هجاها را مشخص میکنیم. هر هجای کشیده (دارای مصوت بلند یا ساکن) یک «–» و هر هجای کوتاه یک «u» میگیرد.
۳) تقطیع هجایی مصراع اول به صورت زیر است: خیز (–) تا (–) خا (–) طِر (–) بِ (u) دان (–) تُر (–) کِ (u) سَ (u) مَر (–) قَن (–) دی (–) دِ (u) هیم (–).
۴) وزن این مصراع «مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن» است. هر رکن را جدا میکنیم: مفعول = – – u ، مفاعیل = u – – – ، مفاعیل = u – – – ، فعولن = u – –
۵) با تطبیق مصراع بر این ارکان، تقطیع عروضی به دست میآید: خیز تا (مفعول) خاطر (مفاعیل) بدان ترک (مفاعیل) سمرقندی دهیم (فعولن).
۶) مصراع دوم: «کز نسیمش بوی جوی مولیان آید همی» نیز همین وزن را دارد: کز نسی مش (مفعول) بوی جوی (مفاعیل) مولیان آید (مفاعیل) همی (فعولن).
پاسخ نهایی: وزن این بیت «مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن» از بحر رمل مثمن محذوف (یا رمل مسدس محذوف) است.
مثال مشابه: بیت «بوی جوی مولیان آید همی / یاد یار مهربان آید همی» نیز در همین وزن است.
اگر میخواهی بیشتر یاد بگیری: میتوانی ارکان عروضی و بحر رمل را مطالعه کنی. همچنین کتاب «عروض و قافیه» تألیف دکتر سیروس شمیسا مفید است.
