تاریخ و مفهوم اسید، باز و قلیا

راهنمایی کوتاه: مفهوم اسید و باز ابتدا از تجربه‌های روزمره مثل مزه ترش، لغزندگی و صابون‌سازی پیدا شد و بعد دانشمندان آن را دقیق‌تر تعریف کردند.

گام‌به‌گام:

۱) ریشه نام‌ها: واژه «اسید» از لاتین acidus به معنی «ترش» می‌آید؛ چون سرکه و لیمو ترش‌اند. واژه «قلیا» از عربی «القلی» گرفته شده و به خاکستر گیاهان شوینده اشاره دارد که در آب محلول بازی می‌سازد. «باز» برگردان base است.

۲) دوره باستان: مردم از خاکستر چوب و گیاه برای شست‌وشو و صابون‌سازی استفاده می‌کردند و می‌دیدند بعضی مواد ترش با بعضی مواد لغزنده خنثی می‌شوند.

۳) تعریف بویل: رابرت بویل در قرن ۱۷ اسید را ماده‌ای دانست که ترش است، کاغذ تورنسل را قرمز می‌کند و با باز خنثی می‌شود؛ باز ماده‌ای لغزنده است و تورنسل را آبی می‌کند.

۴) تعریف آرنیوس: اسید در آب یون هیدروژن $H^{+}$ آزاد می‌کند و باز یون هیدروکسید ${OH}^{-}$ می‌دهد. قلیا باز محلول در آب است که یون هیدروکسید می‌دهد؛ مثل سود $NaOH$.

۵) تعریف برونستد–لوری: اسید دهنده پروتون $H^{+}$ و باز گیرنده پروتون است. مثلاً در آب، $HCl$ پروتون می‌دهد و آب آن را می‌گیرد.

۶) تعریف لوییس: اسید گیرنده جفت الکترون و باز دهنده جفت الکترون است. این تعریف واکنش‌هایی مثل $B{F}_3+N{H}_3$ را هم توضیح می‌دهد.

پاسخ نهایی: مفهوم اسید و باز از مشاهده‌های ساده آغاز شد، سپس با تعریف‌های آرنیوس، برونستد–لوری و لوییس کامل‌تر شد. قلیا هم نام تاریخی برای بازهای محلول در آب است که از خاکستر گیاهان گرفته شده.

مثال مشابه: آبلیمو (اسید) با جوش شیرین (باز) واکنش می‌دهد و گاز تولید می‌کند؛ این همان خنثی شدن است.

اگر می‌خواهی بیشتر یاد بگیری: دربارهٔ pH، شناساگرها و اسیدهای قوی و ضعیف مطالعه کن.

یادآوری ایمنی: هرگز اسید یا باز غلیظ را بدون دستکش و عینک ایمنی لمس نکن و برای رقیق کردن اسید، اسید را به آب اضافه کن، نه آب را به اسید.