تاریخچه مفهوم اسید، باز و قلیا

راهنمایی کوتاه: این مفاهیم از مشاهده‌های سادهٔ روزمره (مزهٔ ترش و لمس صابونی) شروع شدند و در حدود ۲۰۰ سال به نظریه‌های علمی امروزی رسیدند.

گام‌به‌گام:

• ۱) ریشهٔ نام‌ها: واژهٔ «اسید» از لاتین acidus به معنی «ترش» می‌آید و «قلیا» (alkali) از واژهٔ عربی «القِلی» یعنی خاکسترِ گیاهان گرفته شده است.
• ۲) مشاهده‌های نخستین: سرکه، لیمو و ماست مزهٔ ترش دارند و رنگ برخی رنگدانه‌های گیاهی را تغییر می‌دهند. خاکسترِ سوختهٔ گیاهان با آب محلولی می‌سازد که لیز و «صابونی» است و با چربی، صابون می‌دهد؛ همین محلول‌ها را قلیا نامیدند.
• ۳) نظریهٔ اکسیژن (حدود ۱۷۷۷، لاووازیه): او دید اسیدهای شناخته‌شدهٔ زمان خود اکسیژن دارند، پس گمان کرد اکسیژن «سازندهٔ اسید» است؛ حتی نام اکسیژن هم به همین معناست.
• ۴) نظریهٔ هیدروژن (حدود ۱۸۱۰ تا ۱۸۳۰، دیوی و لیبیگ): معلوم شد اسیدهایی مانند هیدروکلریک‌اسید اکسیژن ندارند، اما هیدروژنی دارند که با فلزها جایگزین می‌شود. پس عامل اسیدی‌بودن، هیدروژن شناخته شد.
• ۵) نظریهٔ یونی آرنیوس (۱۸۸۴): اسید در آب یون هیدروژن آزاد می‌کند و باز یون هیدروکسید؛ مثلاً $\text{HCl}\to {\text{H}}^{+}+{\text{Cl}}^{-}$ و $\text{NaOH}\to {\text{Na}}^{+}+{\text{OH}}^{-}$. در این نظریه «قلیا» یعنی بازِ حل‌شدنی در آب.
• ۶) نظریه‌های کامل‌تر (۱۹۲۳): برونستد و لوری اسید را «پروتون‌دهنده» و باز را «پروتون‌گیرنده» تعریف کردند و لوویس اسید را «گیرندهٔ جفت‌الکترون» و باز را «دهندهٔ جفت‌الکترون».

پاسخ نهایی: مفهوم اسید و باز از تجربه‌های عملی انسان با مواد ترش و مواد صابونی شکل گرفت، سپس با نظریهٔ اکسیژن، نظریهٔ هیدروژن، نظریهٔ یونی آرنیوس و در نهایت نظریه‌های پروتون‌دهنده–پروتون‌گیرنده و الکترون‌دهنده–الکترون‌گیرنده دقیق‌تر شد. «قلیا» هم نام قدیمی محلول‌های بازیِ برگرفته از خاکستر گیاهان است که امروزه به بازهای محلول در آب گفته می‌شود.

مثال مشابه: سرکه (اسید استیک) و آبِ خاکستر چوب (قلیای سنتی) هر دو از مواد طبیعی به‌دست می‌آیند؛ اگر آن‌ها را با هم مخلوط کنیم، واکنش خنثی‌شدن رخ می‌دهد و خاصیت اسیدی و بازی هر دو کم می‌شود.

اگر می‌خواهی بیشتر یاد بگیری: تفاوت «باز» و «قلیا» را در کتاب شیمی ۳ پیدا کن و برای چند مادهٔ آشپزخانه‌ای (جوش‌شیرین، آب‌لیمو، مایع ظرف‌شویی) مشخص کن با کدام تعریف اسید یا باز به‌شمار می‌آیند.

یادآوری ایمنی: هیچ‌وقت بدون دستکش، عینک ایمنی و اجازهٔ معلم با اسیدها و بازهای غلیظ کار نکن؛ محلول‌ها را هرگز نچش و برای رقیق‌کردن اسید، همیشه اسید را به آب اضافه کن، نه آب را به اسید.