راهنمایی کوتاه: همهٔ مواد را می‌توان در دو خانوادهٔ بزرگ «مادهٔ خالص» و «مخلوط» جای داد و مخلوط‌ها هم دو نوع‌اند: همگن و ناهمگن.
گام‌به‌گام:
۱) اول یک پرسش ساده از خودت بپرس: این نمونه فقط از یک نوع ذره ساخته شده یا چند نوع ذره کنار هم جمع شده‌اند؟ یک نوع ذره ← مادهٔ خالص، چند نوع ذره ← مخلوط.
۲) مادهٔ خالص را به دو گروه بشکن: عنصر (مثل آهن، اکسیژن، طلا، مس) و ترکیب (مثل آب، نمک خوراکی، کربن‌دی‌اکسید). در ترکیب، اتم‌ها با نسبت ثابت به هم پیوند خورده‌اند.
۳) سراغ مخلوط‌ها برو و آن‌ها را به دو دستهٔ اصلی تقسیم کن: مخلوط همگن (یکنواخت) و مخلوط ناهمگن (نایکنواخت).
۴) مخلوط همگن: اجزا در همه جای نمونه به یک نسبت پخش شده‌اند، فقط یک فاز دیده می‌شود و با چشم ذره‌ها را از هم تشخیص نمی‌دهی؛ مثل آب و نمک، آب و شکر، هوا، آلیاژ برنج.
۵) مخلوط ناهمگن: اجزا یکنواخت پخش نشده‌اند و دست‌کم دو فاز قابل تشخیص داری؛ مثل ماسه در آب، سالاد، روغن روی آب، دود در هوا.
۶) اگر ذره‌های یک مخلوط ناهمگن آن‌قدر ریز باشند که ته‌نشین نشوند و نور را پراکنده کنند، به آن کلوئید می‌گویند؛ مثل شیر، ژلاتین، مه و دود.
پاسخ نهایی:
- مادهٔ خالص: عنصر یا ترکیب؛ ترکیب‌های خالص را فقط با واکنش شیمیایی می‌توان به اجزای ساده‌تر تبدیل کرد.
- مخلوط همگن (محلول): یکنواخت، تک‌فاز، اجزا با روش‌های فیزیکی مثل تبخیر و تقطیر جدا می‌شوند. نمونه: آب نمک، هوا، آلیاژها.
- مخلوط ناهمگن: نایکنواخت، چندفاز، اجزا با روش‌های فیزیکی مثل صاف کردن و سرریز کردن جدا می‌شوند. دو زیرگروه مهم دارد: سوسپانسیون (ماسه در آب) و کلوئید (شیر، دود).
مثال مشابه: مقداری نمک و مقداری ماسه را در آب بریز. نمک حل می‌شود و بخش همگن می‌سازد، ولی ماسه حل نمی‌شود و بخش ناهمگن می‌ماند. با کاغذ صافی ماسه را جدا کن و بعد آب را تبخیر کن تا نمک بماند. اگر ۵ گرم نمک در ۱۰۰ گرم محلول حل شده باشد، درصد جرمی آن چنین به‌دست می‌آید:
اگر می‌خواهی بیشتر یاد بگیری: کتاب شیمی ۳ را در بخش محلول‌ها و کلوئیدها ببین و از خودت بپرس چرا نور چراغ‌قوه در آب نمک شفاف است ولی در شیر مسیر نور دیده می‌شود؛ این همان اثر تیندال است.
یادآوری ایمنی: هیچ ماده‌ای را در آزمایشگاه یا خانه نچش و بو نکن و برای جدا کردن مواد از آب جوش و ظرف شیشه‌ای داغ، حتماً با نظارت یک بزرگ‌تر و با دستگیرهٔ مناسب کار کن.
