راهنمایی کوتاه: این موضوع مربوط به نقش استراتژیک ایران در جنگ جهانی دوم و رقابت قدرتهای بزرگ است.
گامبهگام:
- ۱) ابتدا وضعیت ایران در آستانه جنگ جهانی دوم را در نظر بگیرید: ایران تحت حکومت رضاشاه، با وجود اعلام بیطرفی، به دلیل منابع نفتی و موقعیت جغرافیایی حساس، مورد توجه قدرتهای درگیر جنگ بود.
- ۲) آلمان نازی به دنبال گسترش نفوذ خود در خاورمیانه بود. ایران به عنوان «پل پیروزی» به سوی منابع نفتی قفقاز و همچنین دسترسی به اقیانوس هند برای آلمان جذاب بود.
- ۳) آلمان از طریق فعالیتهای اقتصادی و اعزام مستشاران فنی پیش از جنگ، نفوذ قابل توجهی در ایران ایجاد کرده بود. این نفوذ پس از شروع جنگ نیز ادامه یافت.
- ۴) متفقین (به ویژه بریتانیا و شوروی) از این نفوذ آلمان در ایران که خطوط تأمینات آنها را تهدید میکرد، نگران بودند.
- ۵) این نگرانی مستقیمترین «علت» عملیات مشترک بریتانیا و شوروی برای اشغال ایران در شهریور ۱۳۲۰ بود. آنها برای قطع نفوذ آلمان و استفاده از راهآهن ایران برای ارسال کمکهای نظامی به شوروی، وارد ایران شدند.
- ۶) بنابراین، «آوردن» یا حضور آلمانها در ایران قبل از شهریور ۱۳۲۰، علتی بود که به اشغال ایران توسط متفقین منجر شد.
پاسخ نهایی: آلمانها به دلیل منافع استراتژیک (دسترسی به نفت، ایجاد جبههای در جنوب شوروی و تهدید منافع بریتانیا) و از طریق روابط اقتصادی و فنی، پیش از جنگ جهانی دوم نفوذ خود را در ایران گسترش دادند. این نفوذ، باعث نگرانی متفقین شد و یکی از دلایل اصلی اشغال ایران توسط نیروهای بریتانیا و شوروی در شهریور ۱۳۲۰ گردید.
مثال مشابه: میتوان این را با نقش مصر در جنگ سرد مقایسه کرد. نفوذ یکی از ابرقدرتها (مثلاً شوروی) در یک کشور استراتژیک، میتواند باعث مداخله یا واکنش قدرت رقیب (ایالات متحده) شود.
اگر میخواهی بیشتر یاد بگیری: دربارهٔ «پیمان سهجانبه» و اهداف آلمان در خاورمیانه، یا دربارهٔ «قرارداد ۱۹۳۳ نفتی ایران و بریتانیا» و تأثیر آن بر روابط بینالمللی ایران تحقیق کن. همچنین مطالعهٔ بیطرفی ایران در جنگ و دلایل نقض آن توسط متفقین میتواند جالب باشد.
