فعل و فاعل و مفعول در شعر

راهنمایی کوتاه: برای پیدا کردن فعل، فاعل و مفعول، هر جمله را جدا بخوان و بپرس چه کسی؟ چه چیزی را؟

گام‌به‌گام:

• ۱) فعل را پیدا کن؛ کلمه‌ای که کار یا حالت را نشان می‌دهد.
• ۲) فاعل را پیدا کن؛ کسی یا چیزی که کار را انجام می‌دهد.
• ۳) مفعول را پیدا کن؛ چیزی که کار روی آن انجام می‌شود و اغلب با «را» می‌آید.
• ۴) در جمله‌های اسنادی مثل «است» و «گشت»، مفعول نداریم و به جای آن «مسند» داریم.
• ۵) هر بیت را جداگانه بررسی کن.

پاسخ نهایی:

• بیت ۱: مصرع اول: فعل: آموخت، فاعل: آن که، مفعول: فکرت. مصرع دوم: فعل: برافروخت، فاعل: همان «آن که» (پنهان)، مفعول: چراغِ دل.
• بیت ۲: فعل: گشت (در هر دو مصرع)، فاعل: هر دو عالم / خاکِ آدم، مفعول: ندارد (جمله اسنادی است و «روشن» و «گلشن» مسند هستند).
• بیت ۳: مصرع اول: فعل: دان، فاعل: تو (پنهان)، مفعول اول: جهان، مفعول دوم: فروغِ نورِ حق. مصرع دوم: فعل: است، فاعل: حق، مفعول: ندارد، مسند: پنهان.
• بیت ۴: مصرع اول: فعل: نیست، فاعل: تابِ نورِ آن روی، مفعول: خرد (با «را»). مصرع دوم: فعل: برو و جوی، فاعل: تو (پنهان)، مفعول: چشمِ دگر (برای «جوی»).
• بیت ۵: مصرع اول: فعل: بگفتند، فاعل: آنها (پنهان)، مفعول: هر چه. مصرع دوم: فعل: داده‌اند، فاعل: آنها (پنهان)، مفعول: نشانی.
• بیت ۶: مصرع اول: فعل: است، فاعل: جانش، مفعول: ندارد، مسند: در تجلّی. مصرع دوم: فعل: است، فاعل: همه عالم، مفعول: ندارد، مسند: کتابِ حق تعالی.

مثال مشابه: در جمله «علی کتاب را خواند»، فعل: خواند، فاعل: علی، مفعول: کتاب. تو هم یک جمله بساز و همین سه قسمت را پیدا کن.

اگر می‌خواهی بیشتر یاد بگیری: در شعرهایی مثل این، بعضی جمله‌ها اسنادی‌اند؛ یعنی با «است»، «بود»، «گشت» می‌آیند و مفعول ندارند. برای آنها «مسند» را پیدا کن.