مراعات نظیر در شعر سخن

راهنمایی کوتاه: مراعات نظیر یعنی کنار هم آمدن چند کلمه که به یک موضوع یا خانواده‌ی معنایی مربوط‌اند.

گام‌به‌گام:

• ۱) شعر را یک بار با صدای بلند بخوان و کلمه‌های مهم را زیر آن خط بکش.
• ۲) کلمه‌هایی را که به هم مربوط‌اند با یک رنگ مشخص کن؛ مثلاً همه‌ی کلمه‌های مربوط به «گفتار».
• ۳) ببین کلمه‌های هم‌معنی یا متضاد هم پیدا می‌شود؛ مثل «گفتن» و «شنیدن» یا «خوب» و «بد».
• ۴) هر دسته را جداگانه بنویس و نامش را «مراعات نظیر» بگذار.
• ۵) یادت باشد که مراعات نظیر از تکرار یک کلمه ساخته نمی‌شود؛ باید چند کلمه‌ی گوناگون با یک موضوع مشترک باشند.

پاسخ نهایی:

در شعر «سخن» بیشتر واژه‌ها به موضوع سخن گفتن و شنیدن مربوط‌اند و همین موضوع مشترک، مراعات نظیر می‌سازد. دسته‌های اصلی این‌ها هستند:

• واژه‌های مربوط به اندام سخن گفتن: زبان، لب، دهان، کام
• واژه‌های مربوط به سخن: سخن، واژه، گفتار، کلام، پند
• واژه‌های مربوط به شنیدن: گوش، شنیدن، شنونده
• واژه‌هایی درباره‌ی ارزش سخن: خرد، دانش، نیک، بد (اگر در بیت آمده باشند)

نکته‌ی مهم: اگر کلمه‌های هم‌معنی باشند، آرایه‌ی «ترادف» و اگر متضاد باشند، آرایه‌ی «تضاد» ساخته می‌شود؛ ولی وقتی فقط با هم تناسب و هم‌موضوعی دارند، همان «مراعات نظیر» است.

مثال مشابه:

در جمله یا شعر «گل، بلبل، باغ، بهار و نسیم» همه‌ی کلمه‌ها به یک موضوع یعنی طبیعت و بهار مربوط‌اند؛ پس با هم مراعات نظیر می‌سازند. همین کار را در شعر «سخن» هم با کلمه‌های گفتار انجام بده.

اگر می‌خواهی بیشتر یاد بگیری:

مصرع‌های شعر «سخن» را برایم بنویس تا دقیقاً بگویم کدام کلمه‌ها مراعات نظیر می‌سازند و آیا آرایه‌های دیگری مانند تشبیه یا تضاد هم در شعر هست.