راهنمایی کوتاه: هم‌خانواده یعنی کلمه‌هایی که از یک ریشه می‌آیند؛ مخالف یعنی کلمه‌ای که معنایش برعکس کلمهٔ ماست.
گام‌به‌گام:
- ۱) اول ریشه (حروف اصلی) کلمه را پیدا کن. برای این کار حروف اضافه مثل «ـمند»، «ـی»، «ـه» را کنار بگذار.
- ۲) حالا بگرد و کلمه‌هایی را پیدا کن که همان حروف اصلی (ریشه) را دارند؛ این‌ها هم‌خانواده هستند.
- ۳) حواست باشد هم‌خانواده بودن یعنی «ریشهٔ مشترک»، نه فقط معنای نزدیک. اگر ریشه یکی نباشد، هم‌خانواده نیستند.
- ۴) برای پیدا کردن مخالف، معنای کلمه را در ذهن بگو و ببین کدام کلمه معنی برعکس آن را می‌رساند.
- ۵) در پایان هر دو را با هم چک کن: ریشه‌ها را مقایسه کن و معنی‌ها را در یک جمله به کار ببر تا مطمئن شوی درست است.
پاسخ نهایی:
- هم‌خانواده: کلماتی که ریشهٔ مشترک دارند. مثال: علم، عالم، معلّم، تعلیم ← همه از ریشهٔ «علم» ساخته شده‌اند.
- مخالف (متضاد): کلماتی که معنایشان برعکس هم است. مثال: بزرگ ↔ کوچک، روز ↔ شب، شادی ↔ غم.
- نکتهٔ مهم: «مترادف» یعنی هم‌معنا (مثل: شاد = خوشحال)، ولی «مخالف» یعنی ضدّ معنا. این دو را با هم قاطی نکن.
مثال مشابه:
کلمه‌های «نوشتن، نوشته، نویسنده، نویسا» هم‌خانواده‌اند، چون ریشهٔ همه «نوشت» است. کدام گزینه هم‌خانوادهٔ «کتاب» است؟
- الف) دفتر
- ب) مکتوب
- ج) قلم
- د) مدرسه
پاسخ درست «مکتوب» است، چون مکتوب، کاتب و مکتب همه از ریشهٔ «کتب» ساخته شده‌اند؛ بقیه فقط با کتاب هم‌معنا یا مرتبط هستند.
اگر می‌خواهی بیشتر یاد بگیری: یک برگه بردار و دو ستون درست کن؛ در ستون اول چند کلمه بنویس، ریشه‌اش را زیر آن بنویس و در ستون دوم مخالفش را پیدا کن. می‌توانی با خانواده یا دوستانت بازی «کلمه و ضدّش» انجام دهی: هر کس یک کلمه بگوید و دیگران باید مخالف و هم‌خانواده‌های آن را بگویند.
