مبالغه چیست و چگونه آن را پیدا کنیم؟

راهنمایی کوتاه: مبالغه یعنی بزرگ‌نمایی کردن؛ چیزی را بیش از اندازه‌ی واقعی‌اش نشان می‌دهیم تا سخنمان زیباتر و اثرگذارتر شود.

گام‌به‌گام:

• ۱) اول ببین آن جمله به اندازه‌ی طبیعی و معمولی است یا نه. اگر بیشتر از حد معمول باشد، احتمالاً مبالغه دارد.
• ۲) بپرس آیا این کار در دنیای واقعی ممکن است؟ مثلاً هیچ‌کس نمی‌تواند «صد سال» گریه کند.
• ۳) ببین شاعر یا نویسنده می‌خواهد چه احساسی را نشان دهد: غم، شادی، ترس، عظمت یا شوخی.
• ۴) یادت باشد مبالغه برای زیبایی و تأثیرگذاری است، نه برای دروغ گفتن؛ خواننده خودش می‌فهمد که این حرف بزرگ‌نمایی است.
• ۵) برای پیدا کردن مبالغه در شعر، دنبال عددهای بزرگ (صد، هزار)، واژه‌های بزرگ مثل آسمان و دریا، و قیاس‌های عجیب بگرد.

پاسخ نهایی: مبالغه که به آن اغراق و غلو هم می‌گویند، یکی از آرایه‌های ادبی است. در مبالغه صفت یا ویژگی چیزی را از اندازه‌ی طبیعی‌اش بزرگ‌تر یا کوچک‌تر نشان می‌دهیم. مثلاً اگر بگویم «از بس گریه کردم، سیل راه افتاد»، گریه‌ی من هرگز سیل نمی‌سازد؛ فقط می‌خواهم شدت غمم را نشان دهم. پس مبالغه با واقعیت فرق دارد، اما خواننده آن را می‌پذیرد چون زیبا است و احساس را قوی‌تر می‌کند.

مثال مشابه:

• «هزار بار به تو گفتم که...» یعنی چند بار گفتم، نه واقعاً هزار بار.
• «آن‌قدر خسته‌ام که می‌توانم یک سال بخوابم.»
• حافظ می‌گوید برای خال روی صورت یار، سمرقند و بخارا را می‌بخشد؛ بخشیدن دو شهر برای یک خال، مبالغه است.
• در شاهنامه پهلوانان کارهایی می‌کنند که از توان آدمیزاد بیرون است، مثل ضربه‌ای که کوه را می‌لرزاند.

اگر می‌خواهی بیشتر یاد بگیری: مبالغه بیشتر در شعرهای حماسی (مثل شاهنامه)، در شعرهای ستایش و در طنز به کار می‌رود. در حرف‌های روزمره هم بدون این‌که بدانیم مبالغه می‌کنیم؛ مثل «از گشنگی دارم می‌می‌رم».

یک تمرین کوچک: کدام جمله مبالغه دارد؟

• الف) امروز صبح زود به مدرسه رفتم.
• ب) از بس دویدم، نفسم به آسمان رسید.
• پ) کتابم را روی میز گذاشتم.

پاسخ: گزینه‌ی ب درست است؛ چون نفس هیچ‌کس به آسمان نمی‌رسد و این بزرگ‌نمایی برای نشان دادن شدت خستگی است.