راهنمایی کوتاه: جمع مکسر جمعی است که شکل مفردش عوض می‌شود و با «ون/ین» یا «ات» ساخته نمی‌شود.
گام‌به‌گام:
- ۱) اول مفرد کلمه را پیدا کن؛ مثلاً «کِتاب» یعنی یک کتاب.
- ۲) ببین آیا با پسوند جمع سالم جمع بسته می‌شود یا نه: مذکر با «ون/ین» (مُعَلِّم ← مُعَلِّمین) و مؤنث با «ات» (مُعَلِّمة ← مُعَلِّمات).
- ۳) اگر خودِ کلمه تغییر کرد (حرفی کم یا زیاد شد یا حرکت‌هایش عوض شد)، آن جمع، مکسر است.
- ۴) جمع‌های مکسر را باید حفظ کرد، ولی الگوهای پرتکرار کمک زیادی می‌کنند.
- ۵) چند الگوی رایج: «اَفعال» مثل اَقلام، «فُعول» مثل بُیوت، «فِعال» مثل رِجال، «مَفاعِل» مثل مَدارِس، «مَفاعیل» مثل مَفاتیح.
پاسخ نهایی:
جمع مکسر یعنی جمعی که در آن «شکل مفرد شکسته و تغییر می‌کند» و نشانه‌های جمع سالم را ندارد. نمونه‌ها: کِتاب ← کُتُب، قَلَم ← اَقلام، رَجُل ← رِجال، طالِب ← طُلّاب، بَیت ← بُیوت، مَدرَسة ← مَدارِس.
مثال مشابه:
اگر کلمه‌ای مثل «وَلَد» (پسر) را ببینی و جمعش «اَولاد» باشد، معلوم است که شکل مفرد تغییر کرده و پسوندی اضافه نشده؛ پس این جمع، مکسر است.
اگر می‌خواهی بیشتر یاد بگیری:
یک دفترچه کوچک بردار و جمع‌های مکسر کتاب درسی‌ات را با مفردشان کنار هم بنویس (مثل: باب ← ابواب، عالِم ← عُلَما). وقتی یک الگو مثل «اَفعال» را دیدی، کلمه‌های هم‌الگویش را زیر آن دسته‌بندی کن؛ این‌طور خیلی راحت‌تر به خاطر می‌مانند.
