جزوه قواعد فارسی هفتم

راهنمایی کوتاه: قواعد فارسی هفتم را می‌توانی در چند خانواده‌ی بزرگ بچینی؛ اگر این نقشه‌ی کلی را داشته باشی، همه‌ی درس‌ها برایت آسان می‌شود.

گام‌به‌گام:

۱) اول فهرست درس‌های کتاب را نگاه کن و کنار نام هر درس، بنویس کدام قاعده در آن تمرین شده است.

۲) قواعد را در هفت خانواده دسته‌بندی کن: جمله و نقش‌ها، فعل و زمان‌ها، گروه اسمی، ضمیر، ترکیب‌ها، ساختمان واژه، آرایه‌های ادبی.

۳) برای هر قاعده، یک تعریف کوتاه با زبان خودت بنویس؛ نه از روی کتاب.

۴) برای هر قاعده یک مثال از متن همان درس پیدا کن و زیرش بنویس.

۵) جدول‌های مهم (مثل جدول زمان‌های فعل و جدول ضمیرها) را رسم کن و جایی بزن که هر روز ببینی.

۶) آخر هر هفته فقط با نگاه به جدول‌ها، مثال تازه بساز و خودت را امتحان کن.

پاسخ نهایی:

۱. جمله و اجزایش: هر جمله از «نهاد» (کسی یا چیزی که درباره‌اش حرف می‌زنیم) و «گزاره» (خبری که می‌دهیم) ساخته می‌شود و فعل، قلب گزاره است.

۲. فعل و زمان‌ها: هر فعل دو بن دارد؛ «بن ماضی» (رفت) و «بن مضارع» (رو). از این دو بن، زمان‌ها ساخته می‌شوند: ماضی ساده (رفتم)، ماضی نقلی (رفته‌ام)، ماضی استمراری (می‌رفتم)، ماضی بعید (رفته بودم)، مضارع اخباری (می‌روم)، مضارع التزامی (بروم) و آینده (خواهم رفت).

۳. شناسه‌ها: ـم، ـی، ـَد، ـیم، ـید، ـَند؛ به پایان فعل می‌چسبند و شخص فعل را نشان می‌دهند.

۴. جمله‌ی اسنادی: فعل‌هایی مانند است، بود، شد، گشت و به نظر رسیدن، فعل اسنادی‌اند؛ چیزی را به نهاد نسبت می‌دهند و آن چیز «مسند» نام دارد: هوا سرد است.

۵. نقش‌های اصلی واژه‌ها در جمله:

• نهاد: انجام‌دهنده‌ی کار.
• مفعول: چیزی که کار روی آن انجام می‌شود (کتاب را خواندم).
• متمم: با حرف اضافه می‌آید (با دوستم رفتم).
• مسند: صفت یا حالتی که به نهاد نسبت داده می‌شود (او مهربان است).
• قید: زمان، مکان، حالت یا مقدار فعل را نشان می‌دهد (دیروز، اینجا، آرام، بسیار).

۶. گروه اسمی: هسته به‌همراه وابسته‌ها. وابسته‌ی پیشین مثل صفت اشاره (این کتاب)، صفت شمارشی (سه کتاب)، صفت پرسشی (کدام کتاب)، صفت مبهم (چند کتاب)؛ وابسته‌ی پسین مثل مضاف‌الیه (کتابِ علی) و صفت بیانی (کتابِ نو).

۷. ترکیب اضافی و وصفی: اگر وابسته‌ی پسین نسبت و مالکیت را نشان دهد، ترکیب اضافی است (درختِ حیاط)؛ اگر ویژگی را نشان دهد، ترکیب وصفی است (درختِ بلند).

۸. ضمیر: ضمیرهای شخصی جدا (من، تو، او) و پیوسته (ـم، ـت، ـش)، ضمیر اشاره (این، آن)، پرسشی (چه، کی) و مبهم (کسی، چیزی).

۹. انواع جمله: از نظر پیام، خبری، پرسشی، امری و عاطفی؛ از نظر ساخت، ساده (یک فعل) و مرکب (بیش از یک فعل).

۱۰. نقش‌های تبعی: معطوف (با «و» به واژه‌ی قبل می‌پیوندد)، بدل (توضیح‌دهنده و جانشین واژه‌ی قبل) و تکرار (آوردن دوباره‌ی یک واژه برای تأکید).

۱۱. ساختمان واژه: ساده (کتاب)، مشتق (کتابخانه) و مرکب (کتاب‌فروشی). پیشوندهایی مثل بیـ، ناـ، همـ و پسوندهایی مثل ـی، ـگر، ـمند به واژه معنی تازه می‌دهند.

۱۲. رابطه‌های واژه‌ها: هم‌خانواده (علم، عالم، تعلیم)، مترادف (شاد، خوشحال)، متضاد (روز، شب) و هم‌آوا (خوار، خار).

۱۳. آرایه‌های ادبی: تشبیه (مانند کردن دو چیز)، تشخیص (نسبت دادن کار انسان به غیر انسان)، کنایه (رساندن معنی غیرمستقیم)، مراعات نظیر (آوردن واژه‌های هم‌گروه) و واج‌آرایی (تکرار یک صدا).

نکته: این قواعد در همه‌ی درس‌های هفتم پخش شده‌اند و هر درس یک تکه از این نقشه را تمرین می‌کند. اگر شماره‌ی درس را بنویسی، قواعد و تمرین‌های همان درس را جداگانه و کامل برایت توضیح می‌دهم.

مثال مشابه: در جمله‌ی «علی هر روز کتاب می‌خواند.»، علی نهاد است، هر روز قید زمان، کتاب مفعول و می‌خواند فعل مضارع اخباری با بن مضارع «خوان».

اگر می‌خواهی بیشتر یاد بگیری: در دفترت برای هر مبحث یک جدول دوستونی بساز؛ یک ستون نام قاعده و ستون دیگر یک مثال از متن کتاب. بعد با دوستت جدول‌ها را جابه‌جا کنید و از هم بپرسید.