راهنمایی کوتاه: برای پیدا کردن نقش دستوری هر واژه، اول فعل را پیدا کن، بعد از خودت بپرس «چه کسی؟» یا «چه چیزی را؟» تا نقش‌ها خودشان لو بروند.
گام‌به‌گام:
- ۱) فعل هر بیت را پیدا کن (کلمه‌ای که کار یا حالت را نشان می‌دهد: بود، است، داد، رفت…).
- ۲) بپرس «چه کسی + فعل؟» → پاسخ می‌شود نهاد.
- ۳) بپرس «چه چیزی را + فعل؟» → مفعول. بپرس «به چه کسی؟ از چه چیزی؟ با چه کسی؟» → متمم.
- ۴) اگر فعل از نوع «است، بود، شد، گشت» باشد، واژه‌ای که بعد از آن می‌آید مسند است.
- ۵) واژه‌هایی که زمان، مکان، حالت یا مقدار را نشان می‌دهند (دیروز، اینجا، آهسته، بسیار) قید هستند.
- ۶) در ترکیب‌های اضافی، واژهٔ بعد از کسرهٔ اضافه مضافالیه است و صفتِ قبل یا بعد از اسم، وابسته (صفت) شمرده می‌شود.
پاسخ نهایی: برای اینکه نقش دستوری «تمام ابیات» درس اول را واژه‌به‌واژه و درست بنویسم، به متن دقیق همان ابیات نیاز دارم؛ چون کتاب‌ها و چاپ‌های مختلف، ابیات یکسانی ندارند. لطفاً ابیات درس اول فارسی هفتم را (یا نام شعر و شاعر آن) بنویس تا برایت فهرستی از نهاد، مفعول، متمم، مسند، قید و وابسته‌ها بفرستم.
مثال مشابه: بیت «توانا بود هر که دانا بود / ز دانش دل پیر برنا بود»:
- «هر که دانا بود»: نهاد (و «دانا» مسندِ جملهٔ درونی است)
- توانا: مسند
- بود: فعل اسنادی
- ز دانش: متمم
- دل پیر: نهاد («پیر» صفتِ «دل»)
- برنا: مسند
پرسش کوتاه: در همین بیت، «ز دانش» چه نقشی دارد؟ ۱) نهاد ۲) متمم ۳) مفعول
اگر می‌خواهی بیشتر یاد بگیری: هر بیت را بلند بخوان، فعل را با انگشت نشان بده و بعد پشت سر هم بپرس «کی؟ چی را؟ به کی؟». با چند تمرین، نقش‌ها را خیلی سریع پیدا می‌کنی.
