راهنمایی کوتاه: بله، در این بیت از گلستان سعدی، هم تشخیص (شخصیتبخشی) و هم تناسب (هماهنگی معنایی) وجود دارد.
گامبهگام:
- ۱) ابتدا بیت را معنی میکنیم: «در گلستان، آتشی به آرامی بر ابراهیم (خلیل) افتاد، اما گروهی (فرعون و پیروانش) در آتش (عذاب) نیل (رود نیل) را آب (وسیله نجات) بردند.»
- ۲) تشخیص: در این بیت، «گلستان» به عنوان مکانی که میتواند «آتش» را به آرامی («کند») بیفکند، شخصیتپذیر شده است. گویی گلستان انسانی است که عملی انجام میدهد.
- ۳) تناسب: بین «آتش» و «آب» (نیل) تناسب تضاد وجود دارد. آتش معمولاً با آب خاموش میشود، اما در اینجا گروهی در آتش عذاب، از آب نیل به عنوان وسیله نجات استفاده میکنند که تناسبی کنایی و معنادار است.
- ۴) همچنین بین «خلیل» (حضرت ابراهیم که در آتش نیمرخ شد) و «گروهی» (فرعونیان که در نیل غرق شدند) تناسب تاریخی و داستانی برقرار است.
- ۵) سعدی با این آرایهها، زیبایی و عمق معنایی به شعر بخشیده است.
پاسخ نهایی: بله، در این بیت هم «تشخیص» (شخصیتبخشی به گلستان) و هم «تناسب» (بین آتش و آب، و بین دو داستان پیامبران) به کار رفته است.
مثال مشابه: در بیت «باد خزان را چو نَفْسِ خَزانِه بُوَد باز / ور نه چو من بادِهای دارد از بهرِ که ریزد» (حافظ)، «باد» شخصیتپذیر شده (تشخیص) و بین «خزان» و «ریزیدن» تناسب وجود دارد.
اگر میخواهی بیشتر یاد بگیری: میتوانی آرایههای ادبی دیگر مانند تشبیه، استعاره و کنایه را در اشعار گلستان سعدی جستجو کنی و ببینی چگونه زیبایی شعر را دوچندان میکنند.
