راهنمایی کوتاه: برای تشخیص آرایه‌ها، ابتدا ظاهر واژه‌ها و صداها را مقایسه کن، سپس معنی و پیام شاعر را ببین.
گام‌به‌گام:
- ۱) حروف و حرکت‌های دو واژه را بنویس.
- ۲) اگر همه حروف و حرکات یکسان بود، جناس تام است.
- ۳) اگر یک حرف اضافه یا کم شده بود، جناس افزایشی است.
- ۴) اگر یک حرف متفاوت بود، جناس اختلافی است.
- ۵) اگر فقط حرکت (فتحه، کسره، ضمه) تفاوت داشت، جناس حرکتی است.
- ۶) برای کنایه، معنای غیرمستقیم و دور از ذهن را بگو.
- ۷) برای واج‌آرایی، صدای تکرارشده را در کل بیت بشمار.
- ۸) برای مبالغه، ببین شاعر چه چیزی را بزرگ یا غیرممکن نشان داده است.
پاسخ نهایی:
- جناس‌ها:
- نال / ناله: جناس افزایشی (حرف «ه» به «نال» اضافه شده است).
- گلِ / گُل: جناس حرکتی (تفاوت در حرکت؛ اگر منظور «گِل» با کسره روی گ و «گُل» با ضمه روی گ باشد).
- نی / نی (گیاه نی / عدم): جناس تام (شکل و صدا یکی است، معنی متفاوت).
- درود / ورود: جناس اختلافی (تفاوت در حرف اول: «د» و «و»).
- مفهوم کنایی:
- از کوره در رفتن: بسیار عصبانی شدن و کنترل خشم را از دست دادن.
- دهانش بوی شیر میدهد: هنوز کودک و بی‌تجربه است؛ حرف‌های کودکانه می‌زند.
- واج‌آرایی: حرف «س» بیشترین تکرار را دارد؛ در واژه‌های تسبیح، گسست، دستم، ساعد، ساقی و سیمین.
- مبالغه: شاعر می‌گوید اگر دل و مهرش را از معشوق بردارد، نمی‌داند آنها را کجا بگذارد. این غلو در شدت عشق و وابستگی است؛ عشق او آن‌قدر زیاد است که جدایی از معشوق ممکن نیست.
مثال مشابه: «گُل» و «گِل» جناس حرکتی است؛ «دست» و «دستت» جناس افزایشی است.
اگر می‌خواهی بیشتر یاد بگیری: می‌توانی چند بیت از حافظ یا سعدی را انتخاب کنی و واج‌آرایی و جناس‌های آن را پیدا کنی.
