راهنمایی کوتاه: قرارداد ۱۹۱۹ یک پیمان مخفی بود که ایران را عملاً تحت کنترل انگلیس قرار میداد.
گامبهگام:
- ۱) زمینه تاریخی: پس از جنگ جهانی اول، ایران در وضعیت ضعف سیاسی و اقتصادی قرار داشت. انگلیس که نیروهایش در ایران مستقر بودند، میخواست نفوذ خود را رسمی و دائمی کند.
- ۲) طرفهای قرارداد: از طرف ایران، وثوقالدوله (نخستوزیر) و از طرف انگلیس، سر پرسی کاکس (وزیرمختار انگلیس در ایران).
- ۳) محتوا و مواد اصلی: بر اساس این قرارداد، انگلیس متعهد میشد به ایران وام بدهد و مستشاران مالی و نظامی بفرستد. در عوض، امور مالی، نظامی و راهسازی ایران تحت نظارت کامل مستشاران انگلیسی قرار میگرفت.
- ۴) واکنشها: این قرارداد به شدت مخفی نگه داشته شد، اما وقتی خبر آن درز کرد، با مخالفت گسترده مردم، روشنفکران، نمایندگان مجلس و حتی برخی مقامات دولتی مواجه شد. آن را «قرارداد استعماری» و «خائنانه» میخواندند.
- ۵) سرنوشت قرارداد: به دلیل مخالفتهای شدید داخلی و بینالمللی (از جمله از سوی آمریکا و روسیه)، مجلس شورای ملی هرگز آن را تصویب نکرد. بنابراین، قرارداد ۱۹۱۹ هرگز به اجرا درنیامد و بیاثر ماند.
- ۶) پیامدها: این شکست، ضربهای به نفوذ انگلیس زد و فضای سیاسی ایران را برای وقوع کودتای ۱۲۹۹ (اسفند ۱۲۹۹ خورشیدی) آماده کرد.
پاسخ نهایی: قرارداد ۱۹۱۹ پیمانی بود که دولت وثوقالدوله با انگلیس امضا کرد تا در ازای دریافت وام و مستشار، امور کلیدی کشور را تحت کنترل انگلیس قرار دهد. این قرارداد به دلیل ماهیت استعماری و مخالفتهای گسترده، هرگز توسط مجلس تأیید نشد و اجرایی نگردید.
مثال مشابه: میتوان آن را با «امتیازنامه رویتر» (در دوره ناصرالدین شاه) مقایسه کرد که در آن نیز امتیازات گستردهای به یک قدرت خارجی (این بار در زمینه بانکداری و راهآهن) داده میشد و با مخالفت مردم مواجه شد.
اگر میخواهی بیشتر یاد بگیری: درباره نقش «سید حسن مدرس» و دیگر نمایندگان مخالف در افشاگری علیه این قرارداد تحقیق کن. همچنین، ارتباط این قرارداد با روی کار آمدن رضاخان (پس از کودتای ۱۲۹۹) را بررسی کن.
