راهنمایی کوتاه: امیرکبیر با سیاست "موازنهٔ منفی" و تقویت داخلی، استقلال ایران را حفظ کرد.
گامبهگام:
- ۱) اتخاذ سیاست موازنهٔ منفی: امیرکبیر از دادن هرگونه امتیاز ویژه به قدرتهای خارجی (مانند روسیه و انگلیس) خودداری کرد. او نمیخواست ایران به یکی از آنها وابسته شود.
- ۲) تقویت ارتش و مرزها: برای کاهش وابستگی نظامی به خارج، کارخانههای اسلحهسازی (مثل توپریزی) ایجاد کرد و نظم جدیدی در ارتش به وجود آورد تا از دخالت افسران خارجی جلوگیری شود.
- ۳) اصلاح سیستم قضایی برای اتباع خارجی: تلاش کرد تا کاپیتولاسیون (حق قضاوت کنسولی برای اتباع خارجی) را محدود کند و دعاوی مربوط به آنها در دادگاههای ایرانی رسیدگی شود.
- ۴) توسعهٔ روابط با کشورهای دیگر: سعی کرد روابط دیپلماتیک ایران را تنها به دو قدرت روس و انگلیس محدود نکند و با کشورهای اروپایی دیگر مانند فرانسه و اتریش نیز ارتباط برقرار کند.
- ۵) تأسیس دارالفنون: با ایجاد این مرکز آموزشی، کادرهای متخصص ایرانی تربیت کرد تا کشور برای ادارهٔ امور به متخصصان خارجی وابسته نباشد.
- ۶) جلوگیری از مداخلهٔ سفارتخانهها: بر رفتار و فعالیتهای میسیونرهای مذهبی و دیپلماتهای خارجی نظارت دقیق داشت تا در امور داخلی ایران دخالت نکنند.
پاسخ نهایی: هدف اصلی امیرکبیر در روابط خارجی، حفظ استقلال و تمامیت ارضی ایران بود. او با سیاست "موازنهٔ منفی"، خودداری از اعطای امتیاز، تقویت بنیهٔ داخلی (نظامی، آموزشی، قضایی) و گسترش متعادل روابط دیپلماتیک، تلاش کرد نفوذ و سلطهٔ قدرتهای استعماری زمان (به ویژه روسیه و انگلیس) را بر ایران کاهش دهد.
مثال مشابه: میتوان سیاست امیرکبیر را با مفهوم "خودکفایی" در دوران معاصر مقایسه کرد. همانطور که امروزه یک کشور سعی میکند با تولید داخلی کالاهای اساسی، وابستگی خود به واردات را کم کند، امیرکبیر هم میخواست با تقویت نهادهای داخلی، وابستگی ایران به خارج را به حداقل برساند.
اگر میخواهی بیشتر یاد بگیری: دربارهٔ مفهوم "کاپیتولاسیون" و تأثیرات منفی آن بر حاکمیت ملی ایران در دورهٔ قاجار تحقیق کن. همچنین، مطالعه در مورد "عهدنامه ترکمانچای" و "گلستان" به تو کمک میکند بفهمی چرا امیرکبیر چنین سیاست سختگیرانهای در برابر خارجیها در پیش گرفت.
