راهنمایی کوتاه: این سوال دربارهٔ رابطهٔ بین ارادهٔ آزاد انسان و اعمال اوست و در جامعهشناسی دیدگاههای مختلفی دارد.
گامبهگام:
- ابتدا باید ببینیم «کنش» در جامعهشناسی چه معنایی دارد. کنش به رفتاری گفته میشود که فرد با توجه به معنا و هدفی که برای آن قائل است انجام میدهد.
- نظریهپردازانی مانند ماکس وبر معتقدند کنش اجتماعی زمانی رخ میدهد که فرد به رفتار دیگران توجه کند و بر اساس آن عمل نماید. پس ارادهٔ فرد در آن نقش دارد.
- اما جامعهشناسان ساختارگرا مانند دورکیم معتقدند بسیاری از رفتارهای ما تحت تأثیر ساختارهای اجتماعی (مانند هنجارها، قوانین، فرهنگ) شکل میگیرند و ممکن است کاملاً آگاهانه نباشند.
- عوامل دیگری مانند تربیت، فشار گروه، موقعیت اقتصادی و حتی ناخودآگاه نیز میتوانند بر کنش ما تأثیر بگذارند و گاهی ارادهٔ کاملاً آزاد را محدود کنند.
- بنابراین، پاسخ مطلق «بله» یا «خیر» درست نیست. در جامعهشناسی معمولاً این بحث به صورت یک طیف در نظر گرفته میشود: برخی کنشها بیشتر ناشی از ارادهٔ فرد هستند و برخی بیشتر تحت تأثیر عوامل خارجی.
پاسخ نهایی: خیر، هر کنش لزوماً تنها با ارادهٔ کاملاً آزاد و خودآگاه انسان انجام نمیشود. در حالی که ارادهٔ فرد نقش مهمی دارد، عوامل اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و روانی نیز بر کنشهای انسان تأثیر میگذارند و گاهی آنها را شکل میدهند.
مثال مشابه: انتخاب رشتهٔ تحصیلی. ممکن است دانشآموزی به علاقهٔ شخصی (ارادهٔ خود) پزشکی را انتخاب کند، اما دانشآموز دیگری ممکن است تحت فشار خانواده یا چشمانداز شغلی (عوامل اجتماعی) همان رشته را برگزیند. هر دو یک کنش انجام دادهاند، اما وزن ارادهٔ فردی در آنها متفاوت است.
اگر میخواهی بیشتر یاد بگیری: میتوانی دربارهٔ مفاهیم «جبر و اختیار» در فلسفه و جامعهشناسی، نظریههای «کنش اجتماعی» ماکس وبر و «ساختارگرایی» در جامعهشناسی مطالعه کنی. این بحث به درک بهتر رابطهٔ فرد و جامعه کمک میکند.
