راهنمایی کوتاه: تقطیع یعنی شکستن مصراعهای شعر به هجاهای کوتاه و بلند برای تشخیص وزن آن.
گامبهگام:
- ۱) ابتدا مصراعها را جدا میکنیم:
مصراع اول: دلا تا کی ز نادانی همه نقش جهان بینی
مصراع دوم: صفا ده دیده خود را که تا دیدار جان بینی - ۲) هر مصراع را به هجاهای کوتاه (ـ) و بلند (ــ) تقسیم میکنیم. در شعر فارسی، هجای بلند معمولاً از یک صامت و یک مصوت بلند (مانند «دا») یا از یک صامت و دو مصوت (مانند «دلا») تشکیل میشود. هجای کوتاه معمولاً از یک صامت و یک مصوت کوتاه (مانند «زِ») تشکیل میشود.
- ۳) مصراع اول را هجابندی میکنیم:
دَلا (ــ) / تا (ــ) / کی (ــ) / زِ (ـ) / نا (ــ) / دا (ــ) / نی (ــ) / هَـ (ـ) / مِـ (ـ) / نَقْـ (ـ) / شِ (ـ) / جَه (ــ) / نِ (ـ) / بی (ــ) / نی (ــ)
نمادگذاری: ــ ــ ــ ـ ــ ــ ــ ـ ـ ـ ـ ــ ـ ــ ــ - ۴) مصراع دوم را هجابندی میکنیم:
صَـ (ـ) / فا (ــ) / دِـ (ـ) / دِـ (ـ) / دَـ (ـ) / خُو (ــ) / دِ (ـ) / را (ــ) / کِـ (ـ) / تا (ــ) / دی (ــ) / دار (ــ) / جا (ــ) / نِ (ـ) / بی (ــ) / نی (ــ)
نمادگذاری: ـ ــ ـ ـ ـ ــ ـ ــ ـ ــ ــ ــ ـ ــ ــ - ۵) حالا وزن شعر را با مقایسه الگوی هجایی دو مصراع پیدا میکنیم. اگر دقت کنیم، میبینیم که وزن این شعر «مفاعیلن مفاعیلن فعولن» است که از اوزان مشهور عروضی است.
- ۶) برای اطمینان، میتوانیم مصراعها را با «تقطیع عروضی» کاملتر کنیم:
مصراع اول: دلا (مفا) / تاکی (عیـ) / زنا (لن) / دانی (مفا) / همهن (عیـ) / قشجه (لن) / انبی (فع) / نی (ولن)
مصراع دوم: صفا (مفا) / دهدی (عیـ) / دهخو (لن) / درا (مفا) / کهتا (عیـ) / دیدا (لن) / رجا (فع) / نبی (ولن)
پاسخ نهایی: وزن این شعر «مفاعیلن مفاعیلن فعولن» است که در بحر هزج مسدس محذوف (یا مقصور) جای میگیرد. این وزن در غزلهای بسیاری از شاعران کلاسیک مانند حافظ و سعدی دیده میشود.
مثال مشابه: بیت «بنشین بر لب جوی و گذر عمر ببین / کاین اشارت ز جهان گذران ما را بس» از حافظ نیز همین وزن را دارد: «مفاعیلن مفاعیلن فعولن».
اگر میخواهی بیشتر یاد بگیری: سعی کن ابیات دیگری از دیوان حافظ را با همین روش تقطیع کنی. همچنین میتوانی کتابهای عروض و قافیه مثل «عروض فارسی» دکتر شمیسا را مطالعه کنی.
