راهنمایی کوتاه: در این بیت بیشتر واژهها بهصورت غیرحقیقی (مجاز) بهکار رفتهاند، اما یکی از گزینهها معنای واقعی خود را حفظ کرده است.
گامبهگام:
- ۱) بیت را با دقت بخوان: «درخت زرد شد و آسمان به قبر نشست / هوا دژم شد و دیماه جای تیر نشست».
- ۲) معنی تحتاللفظی هر واژه را در نظر بگیر: «درخت» یعنی همان درخت واقعی، «قبر» جای مردگان، «دیماه» و «تیر» نام دو ماه سال.
- ۳) ببین کدام واژه در این بیت در معنای غیرحقیقی بهکار رفته است: «آسمان به قبر نشست» – آسمان شبیه قبر شده، پس «قبر» مجاز است. «دیماه جای تیر نشست» یعنی زمستان جای تابستان را گرفته، پس «دیماه» و «تیر» هم مجاز هستند.
- ۴) واژهی «درخت» در این بیت همان درخت واقعی است که برگهایش زرد شده (توصیف پاییز)؛ بنابراین معنای حقیقی دارد و مجاز نیست.
- ۵) پس گزینهای که مجاز نیست، «درخت» است.
پاسخ نهایی: درخت
مثال مشابه: در بیت «چو برق بر سر کوه اوفتاد و برق تو را دید / ز دیده برق به خوناب جگر نشست» – واژهی «برق» هم به معنی واقعی (صاعقه) و هم مجازی (نگاه تند) بهکار رفته است. میتوانی تشخیص دهی کدام بخش مجاز است؟
اگر میخواهی بیشتر یاد بگیری: برای درک بهتر مجاز، کتاب «علوم و فنون ادبی ۲» را باز کن و بخش «مجاز و تشخیص» را با مثالهای بیشتر مرور کن.
