راهنمایی کوتاه: این بیت از حافظ، کنایهای زیبا از بخشش و بزرگواری است.
گامبهگام:
- ۱) ابتدا معنی ظاهری بیت را بررسی میکنیم: «اگر به تیغم (یعنی به من) دست بزنند، دستش را نمیگیرم (یعنی انتقام نمیگیرم) و اگر تیغم (من) را بزند، منت میپذیرم (یعنی از او سپاسگزارم).»
- ۲) در ادبیات فارسی، «تیغ» نماد تندی و تیزی است. «تیغم» یعنی «تیغ من».
- ۳) این بیت یک تضاد (پارادوکس) ادبی ایجاد میکند: معمولاً اگر کسی به شما آسیب بزند، شما عصبانی میشوید یا انتقام میگیرید. اما شاعر میگوید حتی اگر به من آسیب بزنند، من نه تنها انتقام نمیگیرم، بلکه اگر من باعث رنجش شوم، از دیگران سپاسگزارم.
- ۴) این نگرش، کنایه از «بخشش بیحد»، «گذشت» و «فروتنی» است. شاعر خود را پایینتر از دیگران میداند و حتی خطای دیگران را به جان میخرد.
- ۵) در تصوف و عرفان ایرانی، این مفهوم به «مقام فنا» و از بین بردن نفس (خودخواهی) مرتبط است. انسان کامل کسی است که «منیت» ندارد.
پاسخ نهایی: این بیت کنایه از بخشش، گذشت، فروتنی و از بین بردن نفس و خودخواهی است. شاعر میگوید آنقدر فروتن است که اگر به او ظلم شود، انتقام نمیگیرد و اگر خودش باعث رنجش شود، سپاسگزار است.
مثال مشابه: در شعر سعدی میخوانیم: «چو نیک و بد تو پدیدار آمد / من این بدم، تو همان خوبی که بودی» — این هم نشاندهندهی فروتنی و پذیرش خطای خود است.
اگر میخواهی بیشتر یاد بگیری: میتوانی دربارهی «مفهوم عفو و گذشت در غزلهای حافظ» یا «کنایههای اخلاقی در ادبیات عرفانی» تحقیق کنی. همچنین بررسی دیگر ابیات حافظ که در آنها از «تیغ» بهعنوان نماد استفاده شده، جالب خواهد بود.
