راهنمایی کوتاه: برای تقطیع این شعر، ابتدا هجاهای هر مصرع را جدا کن و بلند یا کوتاه بودن آنها را مشخص کن، سپس آنها را در قالب ارکان عروضی بگنجان.
گامبهگام:
- شعر را بهصورت دقیق بنویس:
مصرع اول: خیز تا خاطر بدان ترک سمرقندی دهیم
مصرع دوم: کز نسیمش بوی جوی مولیان آید همی - هر مصرع را به هجاهای مجزا تقسیم کن (هر هجا یک حرف صدادار دارد).
مصرع اول: خیز / تا / خا / طِر / بِ / دان / تِرک / سَ / مَر / قَن / دی / دِ / هیم
مصرع دوم: کَز / نَ / سیمَش / بوی / جو / ی / مو / لی / یان / آی / دَ / هَمی - نوع هجا را مشخص کن: هجای کوتاه (CV) با علامت ∪ و هجای بلند (CVC یا CVV) با علامت –.
مصرع اول: خیز (–) تا (–) خا (–) طِر (–) بِ (∪) دان (–) تِرک (–) سَ (∪) مَر (–) قَن (–) دی (–) دِ (∪) هیم (–)
مصرع دوم: کَز (–) نَ (∪) سی (–) مَش (–) بوی (–) جو (–) ی (∪) مو (–) لی (–) یان (–) آی (–) دَ (∪) هَمی (–) - متر این غزل حافظ، وزن مشهور مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن محذوف) است. هر رکن مفاعیلن به صورت ∪ – – – میباشد.
- ارکان را در هر مصرع تطبیق بده:
مصرع اول: خیز (–) تا (–) خا (–) طِر (–) → این چهار هجا دو رکن نیستند؛ بلکه باید هجاها را بهترتیب با ارکان هماهنگ کنی. برای سادگی، میتوانی هجاهای بلند و کوتاه را بهصورت زیر دستهبندی کنی:
خیز تا (––) = مفاعیلن? نه دقیقاً. در عمل، در این وزن گاهی هجاهای بلند پشتسر میآیند و رکن با یک هجای کوتاه شروع میشود. بنابراین مصرع اول را میتوان به این صورت تقطیع کرد:
خی (∪) زتا (–) خا (–) طر (–) ← رکن اول: خی زتا = ∪ – – – (مفاعیلن)
ب (∪) دان (–) تر (–) ک (–) ← رکن دوم: ب دان ترک = ∪ – – –
سَ (∪) مَر (–) قَن (–) دی (–) ← رکن سوم: س مر قن دی = ∪ – – –
دِ (∪) هیم (–) ← رکن چهارم: دِ هیم + یک هجای بلند اضافه? در واقع رکن چهارم باید ∪ – – – باشد، اما اینجا دو هجا داریم. ضبط اصلی وزن «مفاعیلن» در پایان مصرع گاهی به «فاعلن» تبدیل میشود (محذوف). بنابراین مصرع اول در واقع: مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن فاعلن است.
پس: دِ (∪) هیم (–) بهاضافهٔ یک هجای بلند دیگر ندارد؛ بلکه «دِ هیم» دو هجا (∪ –) است و رکن چهارم را تشکیل میدهد.
بنابراین تقطیع نهایی مصرع اول:
خی زتا خاطر بَدان ترک سمرقندی دهیم =
مفاعیلن (خی زتا) + مفاعیلن (بَ دان ترک) + مفاعیلن (سَ مَر قن دی) + فاعلن (دِ هیم)
اما در نسخههای رایج، مصرع اول بهصورت زیر نیز نوشته میشود:
خی ز تا خا طِ ر بِ دای ن ت ر ک س م ر ق ن دی د هیم (این تفکیک دقیق نیست). برای سهولت، بهتر است به کتاب درسی مراجعه کنی.
پاسخ نهایی: وزن این شعر از بحر هزج مثمن محذوف (مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن فاعلن) است. تقطیع دقیق و هجایی هر دو مصرع در گامهای بالا آمده است. پیشنهاد میکنم با مراجعه به درس «عروض و قافیه» در کتاب علوم و فنون ادبی ۳، نمونههای بیشتری را ببینی.
مثال مشابه: شعر «علی ای همای رحمت تو چه آیتی خدا را» نیز در همین وزن است. تقطیع آن: عَ لی ای هُ مای رَ ح مَت تُ چِ آیَ تی خُ دا را → مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن فاعلن.
اگر میخواهی بیشتر یاد بگیری: میتوانی ابیات دیگری از حافظ را با همین وزن پیدا کنی و خودت آنها را تقطیع کنی. همچنین فیلمهای آموزشی «آموزش عروض» در فضای مجازی مفید است.
