راهنمایی کوتاه: بیا با هم این جمله را بررسی کنیم تا ببینیم آیا از نظر دستور زبان فارسی درست است یا نه.
گامبهگام:
- ۱) اول کلمهها را جدا جدا نگاه میکنیم: «خلقی»، «بر»، «سماط»، «خارکن»، «گرد»، «آمده بودند».
- ۲) به معنی کلمهها فکر میکنیم. «خلقی» یعنی گروهی از مردم. «بر» یعنی روی. «سماط» یک کلمه قدیمی است که به معنای فرش یا زیرانداز گرانبها به کار میرفته. «خارکن» به معنای خارکننده یا چیزی که خار میکند. «گرد» به معنای دور هم. «آمده بودند» یعنی جمع شده بودند.
- ۳) حالا جمله را با معنی کلمهها میخوانیم: «گروهی بر روی فرش خارکن، دور هم جمع شده بودند.»
- ۴) از نظر دستوری، فعل جمله «آمده بودند» است و نهاد آن «خلقی» (گروهی). این بخش درست است.
- ۵) مشکل اصلی در ترکیب «بر سماط خارکن» است. «خارکن» صفت برای «سماط» است، اما «فرش خارکن» معنی روشنی در فارسی امروز ندارد و کمی عجیب به نظر میرسد. ممکن است در شعر یا متن قدیمی به کار رفته باشد.
پاسخ نهایی: این جمله از نظر ساختار دستوری پایه (نهاد و فعل) مشکلی ندارد، اما برخی ترکیبهای آن (مانند «سماط خارکن») در فارسی امروز رایج نیستند و معنی آن برای ما چندان واضح نیست. بنابراین میتوان گفت این جمله بیشتر شبیه به یک عبارت ادبی یا قدیمی است تا یک جمله روزمره و ساده.
مثال مشابه: جمله «مرغی بر شاخه خشک نشسته بود» ساختاری شبیه دارد («مرغی» نهاد، «بر شاخه خشک» متمم، «نشسته بود» فعل). این جمله واضح و درست است.
اگر میخواهی بیشتر یاد بگیری: سعی کن جملههای سادهای با نهاد و فعل واضح بنویسی، مثل «دانشآموزان در کلاس نشسته بودند.» بعد کمکم میتوانی قید و صفت به آن اضافه کنی.
