راهنمایی کوتاه: فصل اول علوم نهم دربارهٔ «مواد و نقش آنها در زندگی» است؛ اگر مفهوم‌ها را با نمونه‌های واقعی خانه تمرین کنی، پرسش‌ها آسان می‌شوند.
گام‌به‌گام:
- ۱) خواص فیزیکی و شیمیایی را از هم جدا کن: فیزیکی مثل رنگ، چگالی، نقطهٔ ذوب و جوش و رسانایی؛ شیمیایی مثل زنگ‌زدن، سوختن و واکنش با اسید.
- ۲) دسته‌بندی مواد را تمرین کن: عنصر، ترکیب، مخلوط همگن و ناهمگن، هر کدام با دو مثال.
- ۳) فلزها و نافلزها را با وسایل خانه مقایسه کن (قاشق فلزی، لیوان شیشه‌ای، کیسهٔ پلاستیکی).
- ۴) مواد طبیعی و مصنوعی و پلیمرها را با مثال یاد بگیر (پنبه و چوب طبیعی؛ نایلون و پت مصنوعی).
- ۵) پرسش‌های زیر را اول بدون نگاه کردن به پاسخ حل کن، بعد پاسخ‌ها را مقایسه کن.
پاسخ نهایی:
- ۱) تفاوت خواص فیزیکی و شیمیایی چیست؟ در خواص فیزیکی ماهیت ماده عوض نمی‌شود (رنگ، چگالی، نقطهٔ ذوب)، ولی در خواص شیمیایی خودِ ماده به مادهٔ دیگری تبدیل می‌شود (زنگ‌زدن آهن، سوختن کاغذ).
- ۲) عنصر با ترکیب چه تفاوتی دارد؟ عنصر از یک نوع اتم ساخته شده است (مثل آهن و اکسیژن)، اما ترکیب از دو یا چند عنصر با نسبت ثابت درست شده است (مثل آب).
- ۳) دو مخلوط همگن و دو مخلوط ناهمگن مثال بزن. همگن: محلول نمک در آب، هوا. ناهمگن: سالاد، آب و روغن.
- ۴) چهار ویژگی فلزها را بگو. براق بودن، رسانایی گرما و برق، چکش‌خواری و نقطهٔ ذوب نسبتاً بالا؛ به همین دلیل در سیم، ظرف و سازه به کار می‌روند.
- ۵) چرا از پلاستیک زیاد استفاده می‌کنیم؟ چون سبک، ارزان، مقاوم در برابر آب و زنگ‌زدگی و قابل شکل‌دادن است؛ ولی در طبیعت دیر تجزیه می‌شود و به محیط آسیب می‌زند.
- ۶) نقطهٔ ذوب و نقطهٔ جوش یعنی چه؟ نقطهٔ ذوب دمایی است که جامد به مایع تبدیل می‌شود و نقطهٔ جوش دمایی است که مایع به گاز تبدیل می‌شود.
- ۷) چگالی قطعه‌ای آهن با جرم ۷۸ گرم و حجم ۱۰ سانتی‌متر مکعب چقدر است؟ با رابطهٔ داریم: چگالی = ۷۸ تقسیم بر ۱۰ = ۷٫۸ گرم بر سانتی‌متر مکعب.
- ۸) پرسش چهارگزینه‌ای: کدام مورد یک پلیمر طبیعی است؟ نایلون، پنبه، پت، شیشه. پاسخ درست: پنبه.
مثال مشابه: جرم یک قطعه سنگ ۲۰۰ گرم و حجم آن ۲۵ سانتی‌متر مکعب است. چگالی آن گرم بر سانتی‌متر مکعب می‌شود؛ یعنی سنگ جرمش در هر سانتی‌متر مکعب ۸ گرم است.
اگر می‌خواهی بیشتر یاد بگیری:
- جدولی در دفترت بکش و ۱۰ وسیلهٔ خانه را در ستون‌های فلز، نافلز، پلیمر و مخلوط بنویس.
- در دو لیوان آب، در یکی شکر و در دیگری روغن بریز و تفاوت مخلوط همگن و ناهمگن را ببین.
- درس را برای یک همکلاسی توضیح بده؛ توضیح دادن، یادگیری را در ذهنت محکم‌تر می‌کند.
یادآوری ایمنی: هیچ مادّه‌ای را نچش و بو نکن و آزمایش‌ها را با اجازهٔ معلّم یا همراهی یک بزرگ‌تر و دور از شعلهٔ آتش انجام بده.
