راهنمایی کوتاه: در این بیت، «دست فلک» مجاز از نیرو و یاری آسمان است و قرینهی آن واژهی «فلک» میباشد.
گامبهگام:
- ۱) ابتدا واژههای بیت را بررسی کنید: «دست فلک»، «گره گشاید»، «زلف گرهگشا».
- ۲) به دنبال کاربرد غیرحقیقی (مجاز) بگردید. «دست» در اصل به معنای عضو بدن است، اما در اینجا به معنای قدرت و یاری است.
- ۳) قرینهای که مانع از معنای حقیقی میشود، واژهی «فلک» است؛ زیرا آسمان دست ندارد.
- ۴) همچنین «زلف گرهگشا» نیز ممکن است مجاز از گشایندهی مشکلات باشد و قرینهاش «زلف» (که نمادی از یار است) میباشد.
پاسخ نهایی: در بیت «دست فلک ز کارم وقتی گره گشاید / کز یکدگر گشایی زلف گره گشا را»، مجاز در «دست فلک» (دست به معنای یاری) و قرینهی آن «فلک» است. همچنین «زلف گرهگشا» (گشایندهی گرهها) مجاز از معشوق است و قرینهاش «زلف» میباشد.
مثال مشابه: در بیت «چو دستش بر میان آمد میان را / ز دستش خون چکان شد جامه ما را»
«دست» مجاز از قدرت و «میان» (کمر) قرینهی آن است.
اگر میخواهی بیشتر یاد بگیری: در علم بیان، مجاز همراه با قرینه معنا میشود. برای تمرین بیشتر، ابیات زیر را بررسی کن: «دل به امید روی او همدم جان میکند / کار دل آنچنان کند کان چه توان کرد؟» (جستجوی مجاز و قرینه)
