راهنمایی کوتاه: برای تشخیص معنای حقیقی و مجازی، ابتدا مفهوم لغوی و سپس مفهوم ضمنی واژه را در نظر میگیریم.
گامبهگام:
۱) واژه «درخت» در لغت به معنای گیاهی است با ساقهٔ چوبی و شاخههای زیاد.
۲) در این بیت، شاعر «درخت» را به «تو» (مخاطب) نسبت داده است: «درخت تو گر بار دانش بگرد…» یعنی درخت متعلق به تو.
۳) درخت واقعی نمیتواند بار دانش بدهد و آسمان را زیر و رو کند؛ بنابراین این اعمال ویژهٔ انسان است.
۴) پس واژهٔ «درخت» در اینجا به صورت مجاز (استعاره) برای «انسان» به کار رفته است که با دانش میتواند کارهای بزرگ انجام دهد.
پاسخ نهایی: در این بیت، «درخت» در معنای حقیقی (گیاه) به کار نرفته، بلکه به صورت مجازی و استعارهای برای انسان (یا استعداد و توانایی او) استفاده شده است.
مثال مشابه: در عبارت «اگر درخت علم در دل ریشه دواند…»، «درخت علم» نیز مجازاً به معنای دانش پایدار است.
اگر میخواهی بیشتر یاد بگیری: میتوانی به مبحث «استعاره» و «تشبیه» در کتاب علوم و فنون ادبی ۲ مراجعه کنی.
