سلام! چون گفتی عربی دهم، خلاصه‌ی قواعد پایه دهم را دسته‌بندی‌شده می‌آورم (چند مبحث هم با عربی یازدهم مشترک است).
راهنمایی کوتاه: قواعد عربی را حفظ نکن؛ اول دسته‌بندی کن، بعد در جمله تمرین کن.
گام‌به‌گام:
- ۱) اول اسم را بشناس: معرفه و نکره، ضمیر، اسم اشاره، اسم موصول، مثنی و جمع.
- ۲) بعد فعل را بشناس: زمان فعل (ماضی، مضارع، مستقبل، امر، نهی) و باب‌های ثلاثی مزید.
- ۳) ویژگی‌های فعل را جدا کن: معلوم و مجهول، لازم و متعدی، صحیح و معتل.
- ۴) ساختمان جمله را ببین: جمله‌ی اسمیه (مبتدا و خبر) و جمله‌ی فعلیه (فعل، فاعل، مفعول).
- ۵) علامت‌های اعراب را تمرین کن: مرفوع، منصوب، مجرور، مجزوم.
- ۶) هر قاعده را روی یک جمله‌ی کوتاه قرآن یا متن درس آزمایش کن.
پاسخ نهایی:
۱) اسم
- معرفه: علم (مُحَمَّدٌ)، ضمیر (هُوَ)، اشاره (هذا)، موصول (الَّذی)، دارای «ال» (الکِتابُ)، معرفه به اضافه (کِتابُ الطّالِبِ).
- نکره: اسم بدون نشانه‌ی معرفه؛ غالباً با تنوین نصب می‌آید (کِتابًا).
- ضمیر منفصل: أنا، أنتَ، أنتِ، هُوَ، هِیَ، نَحنُ، أنتُم، هُم...؛ ضمیر متصل: ـی، ـکَ، ـهُ، ـها، ـنا، ـکُم، ـهُم (در آخر اسم = مالکیت، در آخر فعل = مفعول).
- اسم اشاره: هذا، هذه، هؤلاء (نزدیک) و ذلک، تلک، أولئک (دور)؛ مثنی: هذانِ، هاتانِ.
- اسم موصول: الَّذی، الَّتی، الَّذانِ، الَّتانِ، الَّذینَ، الّاتی.
- مثنی و جمع: مثنی با ـانِ (مرفوع) و ـینِ (منصوب و مجرور)؛ جمع مذکر سالم با ـونَ و ـینَ؛ جمع مؤنث سالم با ـات؛ جمع مکسر (کُتُب، أقلام، رِجال) که با تمرین شناخته می‌شود.
- عدد: اصلی (واحِد، اثنان، ثَلاثَة) و ترتیبی (أوّل، ثانی، ثالِث).
۲) فعل
- ماضی (گذشته): کَتَبَ، ذَهَبَ — مضارع (حال و آینده): یَکتُبُ، یَذهَبُ — مستقبل: سَیَکتُبُ / سَوفَ یَکتُبُ.
- امر: اُکتُبْ — نهی: لا تَکتُبْ — نفی: ما کَتَبَ، لا یَکتُبُ.
- ثلاثی مجرد: فَعَلَ، فَعِلَ، فَعُلَ (کَتَبَ، عَلِمَ، کَرُمَ).
- ثلاثی مزید با حروف زائد: إفعال (أَکرَمَ)، تفعیل (عَلَّمَ)، مفاعله (شاهَدَ)، تفاعل (تَعاوَنَ)، تفعّل (تَعَلَّمَ)، انفعال (اِنکَسَرَ)، افتعال (اِجتَمَعَ)، استفعال (اِستَخرَجَ).
- معلوم و مجهول: کَتَبَ ← کُتِبَ، یَکتُبُ ← یُکتَبُ.
- لازم و متعدی: ذَهَبَ (لازم) در برابر کَتَبَ الدَّرسَ (متعدی).
- صحیح و معتل: مثال (وَعَدَ)، اجوف (قالَ)، ناقص (دَعا، رَمَی)؛ در این فعل‌ها اعلال (قلب، حذف، سکون) رخ می‌دهد.
۳) جمله
- جمله‌ی اسمیه: مبتدا (مرفوع) و خبر (مرفوع)، مانند الطّالِبُ مُجتَهِدٌ.
- جمله‌ی فعلیه: فعل و فاعل (مرفوع) و مفعول‌به (منصوب)، مانند کَتَبَ الطّالِبُ الدَّرسَ.
- جار و مجرور: حروف جر (في، مِن، إلی، عَلی، بِ، لِ، کَ) و اسم مجرور بعد از آن.
- اضافه: مضاف و مضاف‌الیه (مجرور)، مانند بابُ المَدرَسَةِ.
- موصوف و صفت: کِتابٌ مُفیدٌ.
- حال: پاسخ «چگونه؟» و منصوب، مانند جاءَ الطّالِبُ ضاحِکًا.
۴) اعراب و نشانه‌ها
- مرفوع: ـُ، ـانِ، ـونَ (فاعل، مبتدا، خبر).
- منصوب: ـَ، ـینَ، ـانِ (مفعول‌به، حال، و اسم بعد از حروف ناصبه مانند أنْ، لَنْ، کَی، لِ).
- مجرور: ـِ، ـینَ (بعد از حرف جر و مضاف‌الیه).
- مجزوم: ـْ و حذف حرف عله (بعد از لم، لا، لَمّا، إنْ شرطیه).
مثال مشابه: جمله‌ی «لَمْ یَکتُبْ عَلِیٌّ الواجِبَ» را تحلیل کن: لَمْ حرف جازم، یَکتُبْ فعل مضارع مجزوم، عَلِیٌّ فاعل مرفوع، الواجِبَ مفعول‌به منصوب. ترجمه: علی تکلیف را ننوشت.
اگر می‌خواهی بیشتر یاد بگیری: روی هر جمله چهار پرسش بگذار — کدام اسم؟ کدام فعل؟ کدام نقش؟ کدام اعراب؟ بعد کم‌کم مشتقات (اسم فاعل، اسم مفعول، اسم مبالغه، اسم تفضیل، اسم مکان) را هم به همین دسته‌بندی اضافه کن.
